فلسفه و جنگ، از افلاطون تا امروز

فلسفه و جنگ، از افلاطون تا امروز

اشاره: متن حاضر، مصاحبه سایت باشگاه اندیشه درباره ارتباط جنگ و فلسفه با عنوان «جنگ آخر» است که در همین سایت منتشر شد و «فلسفه و جنگ، از افلاطون تا امروز» عنوان گرفت. به دلیل این که مصاحبه است، از اشکالات ویراستاری خالی نیست که از این بابت عذرخواه خوانندگان عزیز هستیم.

 

کارشناس گفتگو: رضا کاظمی

  • آیا جنگ‌های تاریخ، ریشه دینی داشته است؟

به نظر می‌رسد بخش عمده‌ای از جنگ‌های تاریخ بشر درواقع با رویکرد دینی بوده. البته چون ما به لحاظ تاریخی همیشه شاهدِ‌ ابهاماتی هستیم به لحاظ تفسیر این موضوع ابهام داریم. مثلاً صدام حسین از دوره‌ای به بعد،‌ بعد از پایان جنگ تحمیلی پرچم عراق را عوض کرد و الله‌اکبر را وسط آن گذاشت و سعی کرد ایدئولوژیِ‌ حزب بعث را به سمت ایدئولوژیِ متظاهرِ به دیانت ببرد. صدام به این نتیجه رسیده بود که نوع اقبال مسلمانان به گرایشات ملی‌گرا و چپ و … تمام شده و باید از این به بعد با گرایش اسلامی زیست کند. ما نمی‌توانیم بگوییم صدام حسین رویکردِ‌ دینی در جنگ داشته است. چه برسد به دنیای قدیم که به لحاظ تاریخی خیلی با آن فاصله داریم. به هر حال در دنیای قدیم هم اینطور به نظر می‌رسد که حداقل بخشی از جنگ‌ها رویکردِ‌ دینی را «پررنگ» می‌کردند. آشور که قومِ جنگجویی بوده و در دنیا شهرت داشته،‌ نامِ‌ همۀ‌ جنگ‌ها را به نام خدای آشور، آغاز می‌کردند و می‌جنگیدند و خیلی از اقوام دیگر ایرانی‌ها،‌ پارس‌ها و دیگران. پس ما می‌توانیم نشانه‌هایی در گذشته پیدا کنیم که جنگ­ها را به نام خداوند یا به نام خدایان آغاز می‌کردند.

مساله‌ای که باقی می­‌ماند این است که وقتی جنگ به نام خدایان آغاز می‌شده و‌ چه بسا تمام می‌شده،‌ این به معنای آن است که این جنگ‌ها دینی بوده یا نه؟

اگر خیلی عرفی و اولیه نگاه کنیم باید بگوییم درصد قابل توجهی از جنگ‌های تاریخ رویکردِ‌ دینی داشتند، اما من این مطالب را گفتم که بگویم افلاطون نگاه دیگری به این موضوع داشته است. او یک جملۀ‌ ساده دارد و می‌گوید جنگ‌ها  به خاطر رفع نیاز است. این برای ما یک حرفِ‌ پیش‌پاافتاده است،‌ می‌گوییم من هم که بلد بودم این حرف را بزنم! نه، اهمیتِ سخن افلاطون در اینجاست که در زمان و دنیای باستان جنگ‌ها به نام خدایان انجام می‌شده اما در واقع  چه اتفاقی افتاده است؟ اینجا اتفاقی در باطن جنگ و جنگیدن رخ می‌دهد؛ یعنی جنگ‌ها به نام خدایان انجام می‌شود ولی کم‌کم احساس می‌شود که اینها در واقع برای خدایان نیست. وقتی هر جنگی سوزاندن شهرها و قتل و غارت و قتل‌عام و اسارت و … را به همراه دارد دیگر به نظر می‌رسد موضوع تغییر کرده. از انگیزه‌های خود افلاطون برای نگارش جمهوری ماجرای جنگ‌های داخلی یونان‌ است که در این جنگ‌ها یونانی‌ها برخلافِ‌ رسومِ‌ گذشتۀ خودشان حمله می‌کنند و شهرهای همدیگر را می‌گیرند و قتل‌عام می‌کنند و غارت می‌کنند و این خودِ یونانی‌ها را هم دچار شوک کرده بود که چرا داریم این کارها را می‌کنیم؟چه شده؟

همین روند ادامه دارد و بحث‌هایی را ایجاد می‌کند و آن بحث‌ها به کتاب جمهوریِ افلاطون می‌رسد. بنابراین افلاطون در مورد جنگ و دوست و دشمن صحبت می‌کند. شاید به طور مستقیم خیلی به جنگ نپرداخته است؛ اما به مفهوم دوست و دوستی در کتاب جمهوری زیاد پرداخته است و انواع دشمنی را گفته است.

 

اهمیت کلامِ‌ افلاطون اینجاست که یک نوع نگاهِ جدید به خصومت و جنگ را طرح می‌کند و از آن به بعد دیگر این نگاه بسط پیدا می‌کند، این نگاه جدید چیست؟ این نگاهِ‌ جدید درواقع جنگ را، محل جنگ و منازعه را از آسمان به زمین می‌آورد. برگردیم به اسطوره‌های یونانی. نمی‌خواهم بگویم موضوع به اسطوره‌های یونانی محدود است ولی چون اسطوره‌های یونانی به صورت مکتوب به دست ما رسیده و وقوفِ‌ بیشتری می‌شود داشت. در اسطوره‌های یونانی خدایانِ 12 گانۀ عالم، محصول یک جنگ با خدایان تیتان هستند و آنها را که تیتان هستند یا غول هستند،‌ در جنگی شکست می‌دهند و خودشان برنده می‌شوند.‌ خودِ‌ زئوس محصول این است که مادرش با فریبکاری، خدایِ زمان را به شکلی فریب می‌دهد و او را نجات می‌دهد و مانع کشته شدن او می‌شود و او را بزرگ می‌کند و زئوس دوباره اعضای خانوادۀ خودش را پیدا می‌کند و لشکری را ایجاد می‌کند. تقدیرِ‌ قوم یونانی از اینجا با خدایان پشت کوه اُلمپ گره می‌خورد. اینجا دارد جنگ را در آسمان شروع می‌کند و جنگ، خدا دارد، صلح، خدا دارد،. اینها خدایانی دارند و مانند همۀ اقوام، قبل از هر جنگی باید قربانیانی به خدایان اهدا بکنید که در آن جنگ پیروز شوید و بعد از جنگ اگر پیروز شدید باید شکرانه به جا بیاورید و اگر جنگ را ببازید در درجه اول می‌گویید آن خدایان نخواستند و خدایان چنین خواستند.

پس در نگاهِ‌ انسان باستان اصلِ‌ جنگ در ‌آسمان است. ولی با افلاطون جنگ روی زمین می‌آید و جنگ، محصولِ‌ نیاز انسان و تنازع بقا می‌شود.

بعداً‌ در عالَم مدرن اوضاع متفاوت است. وقتی که شما می‌گویید جنگ امری است مربوط به اقتصاد، یعنی افلاطون دارد به وجود انسان دو وجه می‌دهد. یک وجه از عالم مُثل که مربوط به وجه عالیِ نفس و عقلانی انسان است که او با این وجه می‌تواند به مشاهدۀ‌ مُثل برسد. دیگری وجه دانی انسان که عبارت است از طبیعت و جسمانیت انسان که این وجهی است که ما داریم با آن معاش می‌کنیم و جنگ مربوط به این حیطه است. از این نظر، جنگ مربوط به حیطۀ‌ نیاز است. بعدا ارسطو هم همین را ادامه می‌دهد و فکر ارسطو هم همین است. یعنی وقتی شما صحبت از جنگ می‌کنید یعنی از نیاز صحبت می کنید. حالا یک مقداری ماجرا را امروزی‌تر بکنیم. به یاد بیاورید هابز که می‌گوید انسان گرگِ انسان شده است، یعنی ما اینجا گرگ هستیم. خب بدیهی است گر‌گ‌ها با هم می‌جنگند. بر سرِ‌ منافع می‌جنگند و همدیگر را تکه‌پاره می‌کنند.

  • آیا این حرف هابز در زمانه ما درست است؟

حرفِ هابزِ امروز یا افلاطون دیروز حرفی است که به یک معنا دروغ نیست. اگر به ماجرا تاریخی نگاه کنیم یعنی اگر ببینیم که در تاریخ انسان چه رخدادهایی پیش آمده و ما انسان‌ها به چه موجوداتی در طی گذرِ اعصار و قرونِ‌ پیشین تبدیل شدیم حرف درستی است. اما‌ از نظر دیگر حرف نادرستی است. اگر دقت کنید به هر حال انسان همیشه اینطور نبوده؛ یعنی انسان‌هایی بوده‌اند که مثلاً‌ در صومعه‌ها سپری کرده‌اند. همین الان هم اندک انسان‌هایی هستند که کاری ندارند که شما چه رویکردی دارید، کدام طرف میدان جنگ و در کدام دسته هستید، در هر صورت وظیفۀ‌ الهیِ خویش می‌دانند که بیایند و بجنگند. مثلاً در میدان رزمندگانِ‌ خودمان در جنگ، نه همۀ آنها ولی عدۀ قابل توجهی بودند که در استان‌های جنگی اگر خود رزمنده آب نداشت به آن اسیر آب می‌داد و به همین خاطر خیلی از اسیرهای عراقی به طرف ایران پیوستند. البته اینها استثناء است و رویکردِ‌ اصلیِ‌ دنیای انسان، گرگِ‌ انسان است که هابز به درستی تشخیص داد. فقط هابز و … کوشش‌شان این بود که بگویند ذاتِ‌ ثابتِ انسان این است، در صورتی که وجهی از انسان، گرگ بودنش است و وجه دیگر انسان گرگ بودن نیست.

  • آیا این گرگ بودن می‌تواند نباشد؟

این هم بحث‌هایی دارد. مثلاً فروید که باز در ادامۀ‌ تاریخ قرار دارد بعد از مدتی که غریزۀ‌ زندگی را مطرح می‌کند به این نتیجه می‌رسد که ما یک غریزۀ دیگر داریم به نام غریزۀ مرگ که هر دو با هم کار می‌کنند و غریزۀ مرگ است که عامل جنگ است. به همین خاطر در نامۀ به اینشتین که خیلی آرزوی صلح و ایجاد صلح کل داشته، می‌گوید شما در شناخت انسان دچار سوءتفاهم هستید، انسانی که من او را شناختم و با آنها گفتگو کردم و آنها را بررسی کردم و تاریخ و اسطوره‌های آنها را خواندم، وجهی از ذاتِ‌ او کشتن و جنگ است، یعنی نمی‌تواند از این قضیه فرار بکند، البته باید تلاش کند این جنبه‌اش کمتر باشد اما یک بخش از غرایز انسان همین است و این نکته قابل تامل است.  اینجا پرسش‌های مهمی را ایجاد می‌کند که ما چقدر اینطور هستیم؟‌ چقدر باید باشیم؟ چقدر نباید باشیم؟ این بحث خیلی زیادی ایجاد می‌کند که می‌شود راجع به آن صحبت کرد و ارتباط آنها با بحث‌های امروزی دارد که در مورد صلح و آرزوست و اینکه یک طوری بشود به صلح کلی رسید، اینها چقدر شدنی است؟ چقدر باید بشود؟ چطوری می‌شود؟ اینها خیلی بحث ایجاد می‌کند.

 

 

  • اصولاً آیا گریزی هست از نزاع و جنگی که نتیجۀ آن را شمشیر بخواهد مشخص کند؟ فلسفه چقدر می‌تواند راهی پیش روی انسان بگذارد برای اینکه یک جاهایی بتواند از نزاع جلوگیری کند و یک صلح واقعی ایجاد کند، نه یکی صلحی که از سرِ‌ تبادل منافع و اجبار باشد و انسان را به یک صلح واقعی و همزیستی برساند. اصلاً‌ این قابلیت را دارد؟ یا یک کارِ‌ ویژه‌ای می‌تواند انجام بدهد که جای دیگری پیدا نمی‌شود؟

فلسفه خودش یک نوع جنگ است یعنی هم جنگ است هم تلاش برای تعیین جای جنگ است. ما در وجودمان دو تا چیزِ مختلف و دو دنیای مختلف داریم که اینها با هم در حال جنگ است. فروید به این دو دنیای مختلف می‌گفت زندگی و مرگ،‌ هایدگر می‌گوید این‌سیستنس و اگزیستنس. شما وجودی دارید که این وجودِ‌ شما فرآرَوی‌ای دارد؛ یعنی مدام می‌خواهید از آنچه که هستید بروید و چیزِ‌ دیگری باشید.‌ لحظه به لحظۀ‌ زندگیِ‌ ما این است. البته هایدگر معتقد است اِگزیسنس در اکثریت قاطع انسانها، فرآرَویِ فریبکارانه و موهوم دارد.‌ مثلاً‌ ما میلِ‌ به دانستن داریم،‌ دانستنِ‌ خودمان را با کنجکاوی اشتباه می‌گیریم و آن کنجکاوی باعث می‌شود که ما هیچ چیزی را ندانیم. اتفاقاً شما امروز قطعاً اینگونه آدم‌ها را دیده‌اید که در اطراف ما هستند و اطلاعات عمومی آنها خیلی زیاد است؛ مثلاً آخرین اخبار اقتصادی، تکنولوژی‌ها و … همه را بلد هستند و آدم نمی‌داند چه چیزی بلد نیستند و همیشه در همه چیز آنلاین هستند. ولی این اینها از نگاهِ‌ هایدگر جاهل هستند، چون دنبال ارضای کنجکاوی هستند و درواقع آدم‌های ترسویی هستند که پرسش‌های اصلیِ‌ خودشان را سرکوب می‌کنند و با پرسش‌های روزمره ارضا می‌شوند.‌ مانند کسی که تشنه است و می‌داند اگر آب نخورد می‌میرد منتها چون زحمت دارد تا برود آب بیاورد می‌گوید من فعلاً لجن می‌خورم تا عطشم برطرف شود، عطش را با هر چیزی می‌شود ساکت کرد منتها آن نیازِ انسان به آب را برطرف نمی‌کند.

 

هایدگر کم‌کم فهمید یک وجه دومی هم در وجود انسان است و آن این­‌سیستنس است و با یک ظرافتی بین «In » و «Sistence» فاصله می‌گذاشت که به این معنی است که ما در بخشی از یافته‌های خودمان اصرار می‌ورزیم و آنها را تغییر نمی‌دهیم. یعنی وقتی دوران کودکی را پشت سر می‌گذاریم و وارد فضای فکر و عقل می‌شویم، تا پایان عمرمان به یکسری از یافته‌ها دست نمی‌زنیم و تحت توجیهاتِ مختلف آنها را نگه می‌داریم و سعی می‌کنیم بازی را با چیزهای دیگری انجام بدهیم. ما این اصرارورزی را داریم. من خیلی به کلامِ‌ هایدگر فکر کردم و دیدم واقعاً‌ در تاریخ اینگونه است. مثلاً ما قومی و کسی را نداشتیم که همه چیزش عوض شود،‌ معتقدم اصلاً ‌شدنی نیست که چنین کسی پیدا شود. علتش هم محدودیت ذات انسان است؛ چون انسان همیشه با یک مواجیدی مواجه می‌شود ولی انبوهی از مواجید را اصلاً‌ نمی‌بیند که بخواهد دنبال آن برود. به همین خاطر در آن پوسته و آن سهم که بالاخره در اختیارش است با یک مقدار آن قُمار می‌کند و اینها را وسط می‌آورد و بازی می‌کند.‌ هر چقدر طرف شجاع‌تر یا مسالۀ‌ او بیشتر تفکر باشد ممکن است دایرۀ‌ قمار او بزرگتر بشود مانند متفکرین بزرگ. شاید حتی انبیاء هم بشود گفت یک چنین افرادی بودند؛ یعنی افرادی بودند که چون خلوت‌های طولانی‌مدت داشتند و مثلاً تاریخ‌نویسان آوردند که وقتی به پیامبر(ص) وحی می‌شد حالش دگرگون می‌شد و آشفته می‌شد و از حالت عادی خارج می‌شد.

به هر حال هر چه انسان بزرگتر شود قمارش ممکن است بزرگتر شود.

پس یک دوگانۀ حفظ و ‌فرآروی وجود دارد. حالا ما آن فرارَوی را می‌توانیم بگوییم چیزی شبیه نابودی است که فروید می‌گوید. ظاهر کلمۀ فراروی ایجابی است اما باطنش سلبی است،‌ چون قرار است شما را به وَجدی برساند؛ اما اگر بخواهد شما را به یک وجدی برساند باید یکسری چیزها را خراب کند،‌ در قمار کسی به شما پول نمی‌دهد که بگیرید بروید، باید پول‌تان را وسط بگذارید و سهم‌تان را آمادۀ سوختن کنید. وقتی سرمایۀ شما سوخت ممکن است شما هم یک چیزِ ‌مضاعفی به دست بیاورید و آن را دوچندان بتوانید به دست بیاورید؛‌ پس درواقع اگزیستنس ظاهر آن ایجابی است ولی مبتنی بر یک سلب است و مبتنی بر یک ویرانی است که آن ویرانی را باید تحمل کنید تا به یک وَجد جدید دسترسی پیدا بکنید.

پس اگر که درواقع حیاتِ‌ انسان و فراروی و وَجد انسان مسبوقِ‌ به ویرانی است، یعنی تحول مسبوقِ‌ به جنگ است، یعنی شما باید اول یک جنگ و ویرانی‌ای را داشته باشید،‌ خرابی­ای‌ را داشته باشید تا بتوانید یک جایی را آباد کنید. حالا این جنگ و ویرانی را که می‌گویم یک مقدار شکل استعاری دارد. قرار نیست سریع این را به جنگ نظامی منطبق بکنیم، چون خیلی احتیاط دارد و خیلی‌ از دوستانِ‌ ما اشتباه می‌کنند و نباید در بسط آنها اشتباه کنیم ولی بی‌ارتباط هم نیستند.

  • با این توصیفات، فلسفه این میان چه کمکی می‌تواند به صلح بکند؟

اینکه فلسفه چه کمکی می‌تواند به صلح بکند، خب شما باید ببینید فلسفه یا فلسفه­ها درواقع آمدند چه چیزی را تثبیت کردند و چه چیزی را باز کردند؟ ما باید این را پیدا بکنیم. درواقع فلسفۀ‌ کلاسیک که با افلاطون آغاز می‌شود،‌ اساساً دارد جنگ را زمینی می‌کند. به تعبیری، شما دارید جنگ را ناتورالیستی می‌کنید، وقتی که جنگ ناتورالیستی شود، شما می‌گویید «طبیعتاً» نمی‌دانید جرم طرف چیست. مثلاً‌ من در اینترنت دیدم فردی متهم به تجاوزِ‌ مکرر بود. منتها قبل از سن قانونی بود. بعد از او سوال کردند چرا؟ نیازِ جنسی‌ات بود؟ یعنی می‌خواستند بگویند جرم او «طبیعی» است. این نگاهی عامه‌پسند و عامیانه است که بر آن اساس، غریزه جنسی دارد «طبیعی» ترویج می‌شود. آنجا آن دو فردی که هم مصاحبه می‌کردند داشتند ناخودآگاه مساله را عامیانه می‌کردند و بسط می‌دادند. خودِ‌ دنیای امروز از فرهنگِ‌ کلاسیک به یک شکلی فاصله گرفته است و اینکه درواقع دارد به سمت فرهنگِ‌ «اجتماعی کردن طبیعت» حرکت می‌کند چون آن فضا دیگر یک قرن است در آکادمی‌ها شخم زده شده و ماجرا از نقد هم گذشته و واقعاً دیگر خیلی توانی برای عرضه ندارد. در عرصۀ عمومی، ما تلفیقی از روایت­های کلاسیک و روایت‌های غیرکلاسیک داریم یعنی ما فکر می‌کنیم که آن چیزهایی که در اینترنت و فضای عمومی 24 ساعته برای ما در مورد مسائل مختلف تبلیغ می­شود مثلاً همان مسالۀ جنسی که گفتم، این در غرب هم همان است. در حالی که آنجا سیاستگذاری اصلاً‌ اینگونه نیست،‌ سیاستشان است که این برای ما تبلیغ شود ولی نه اینکه در کشورهای غربی فضا آنگونه باشد. استانداردهایشان استانداردهای تلفیقی از فرهنگ پست‌مدرن است و الان با آن استانداردها دارند عرصۀ حکمرانی را تغییر می‌دهند و برای آن برنامه‌ریزی می‌کنند و آن استانداردها با ذهنیتِ ما خیلی متفاوت است و اصلاً قاعده 180 درجه برعکس آن چیزی است که ما فکر می‌کنیم غربی‌ها هستند. البته معضلاتِ خودشان را می‌دانند و بررسی کردند و دیدند این ره که دارند می‌روند به تُرکستان است که از یک جایی به بعد شروع به تغییر کرده‌اند.

لذا در فضای مسالۀ‌ مربوط به جنگ و صلح هم همین است. یعنی اگر شما بگویید جنگ طبیعت است خب طبیعت در فضای دورانِ‌ فلسفۀ مدرن یک توصیفِ‌ ریاضی پیدا می‌کند،‌ دو تا دو تا چهارتاست، طبیعتاً آن چیزی که به شکل کاریکاتوری به شما گفتم،‌ طبیعتش این است که انسان به هر کسی خواست تجاوز کند. پس در جنگ هم ما می‌توانیم اینگونه تعبیر کنیم که کشور شما نیاز دارد،‌ کمبود دارد باید برود کشوری را تصرف کند و غارت کند. اما واقعیت این است که کاملاً پذیرفته شده است که این منطق، منطقِ‌ معیوب و مغلطه‌آمیزی است. البته یک قواعدی و یک محدودیتی از آن خود دارد، نمی‌خواهم بگویم هیچ قاعده‌ای وجود ندارد اما قواعد ریاضیِ‌ ما که در فیزیک و فیزیولوژی و پزشکی وجود دارد هم تعیین‌کنندۀ‌ زندگی نیستند. مهم این است که باید بفهمیم پزشکی و فیزیولوژی نمی‌تواند قوعد زندگیِ ما را تعیین کند، قواعدِ زندگی ما در گفتگوی فرهنگی،‌ فلسفی و اجتماعی باید تعیین شود.

  • یعنی باید دیالوگ اتفاق بیفتد؟

بله، وقتی می‌گویید گفتگوی فرهنگی-اجتماعی خودبخود راه را باز می‌کنید و اینجا قاعده‌گذاری ریاضی است. آنجا دیگر فضا فضای دیالوگ است. چه هستی؟ خب دیالوگ دیگر آن بحث ارتباط این‌­سیستنس و اگزیستنس است، شما می‌گویید از این دو عدول نمی‌کنم،‌ اینها را دارم، نمی‌دانم چه بکنم. یکی می‌گوید اینطوری است،‌ یکی می‌گوید آنطوری است! شما در حدِ این­سیستنس و اگزیستنس دیالوگ می‌کنید؛ یعنی دیالوگ در درونِ ما باید آغاز شود،‌ در درونِ‌ ما که آغاز شد از درون به بیرون حرکت می‌کند یعنی برای من سوال به وجود می‌آید.

  • یعنی فرارَوی اگر اتفاق بیفتد و اگر آن تخریبِ درون اتفاق بیفتد این می‌تواند تنها مقدمۀ گفتگویی در بیرون باشد که به صلحِ ‌واقعی بینجامد؟

بله اگر شما خودتان را یک بسته ببینید هیچ گفتگویی ندارید و وضع مشخص است. در جنگ یا غالب هستید یا مغلوب. اما اگر خودتان را بسته نبینید اوضاع فرق می‌کند. موارد متعددی داریم، مثلا چند نکتۀ‌ مهم در جنگ وجود دارد که معصومان داشتند یعنی حضرت امیر(ع) و رسول‌الله(ص) داشتند اگر اینها را بررسی کنیم خوب است. حضرت امیر می‌گوید در جنگ به هیچ‌وجه تیر اول را شما نباید بزنید، یا در جنگ‌ها مرسوم بوده که اول طرفین رجزخوانی می‌کنند،‌ حضرت علی(ع) در جنگ می‌گوید نه اول گفتگو کنید! بحث می‌کنند. حالا طرف مقابل معمولاً‌ از گفتگو ممانعت می‌کند.‌ اینها خیلی نکات مهمی است و مُصرحاتِ تاریخی است. حضرت علی(ع) گفت نه، سپاه و لشکر مجهز و آماده بود،‌ گفت نه من باید بروم آخرین تلاشم را بکنم و با آنها صحبت کنم بگویم که قضیه چیست و قضیه را روشن کنم،‌ یک عده‌ای از آنها هم می‌پذیرفتند و تعداد زیادی از خوارج هم بر اثر همین گفتگوها برگشتند،‌ این خیلی نکتۀ مهمی است. یا امام حسین(ع) آنجا که دیگر آخر کار است خودش می‌گوید بگذارید من حرف بزنم.

  • یعنی دقیقاً‌ آن افراد مقابل هرگونه فرارَوی را به روی خودشان بستند و می‌گویند من نمی‌خواهم چیزی را در درون خودم تخریب کنم؟

بله. این دو نوع انسانِ‌ مختلف است. انسانی که خودش را گشوده نگه می‌دارد و همیشه این احتیاط را می‌کند که شاید مساله برای من روشن نشده باشد. اگر کسی ادعای حرف زدن دارد من باید گوشم را باز کنم،‌ بعضی انسانها هم هستند که نه، گوش‌هایش را گرفتند و اگر کسی هم بخواهد حرفی بزند در دهانش می‌زند و می‌گوید حرف نزن و همین است که هستم. دو نوع انسان مختلف هست. اگر بشریت الگوی علوی از جهان می‌خواهد و اگر همه بخواهند مانند حضرت علی(ع) باشند، پس جنگ در بشریت تقریباً ریشه‌کن می‌شود. منتها جنگ در بشریت ریشه‌کن نمی‌شود چون هیچ وقت به طور کامل پیاده نخواهد شد چون بالاخره یک بخشی از ذاتِ‌ ما هم این است. گاهی یک عده از ما همیشه خواهند بود که می‌ایستند و می‌گویند نه حرف، حرفِ من است و بالاخره اینها در یک فواصلی موقعیت جنگ را به وجود می‌آورند،. ممکن است گاهی هم یک جمع انسانی این شانس را داشته باشد که صد سال در آن کشور جنگ نشود. خوش به حالش!

ما اگر بتوانیم از فلسفه برای ایجاد دیالوگ کمک بگیریم توانسته‌ایم از فلسفه برای پرهیز از جنگ‌­افروزی کمک بگیریم نه پرهیز از جنگ.‌ جنگ را که نمی‌شود ریشه‌کن کرد، با جنگ‌افروزی می‌شود مبارزه کرد.

  • اینکه به فلسفۀ مدرن اشاره کردید و تلویحاً‌ گفتید یک نگاهِ‌ ریاضی‌وار دارد آیا می‌شود این برداشت را داشت که گویا وقتی من روش داشته باشم برای اینکه به یک حقیقت برسم،‌ (روشی که ضروری است و گریزناپذیر است و قابل جایگزین هم نباشد) دیگر احتیاجی به این ندارم که وارد یک دیالوگ شوم و برای امر دیگری قمار کنم. چون خیالم راحت است از اینکه من با این روش به چیزی که مقصودم است می‌رسم و انگار که اگر ما آن نگاه را داشته باشیم که کاملاً‌ می‌توانیم در معرفت به عینیت کامل برسیم، اگر بخواهیم آن را به ساحت فرهنگی و اجتماعی تعمیم بدهیم، این خودش اتفاقاً یک نوع جنگ‌افروزی را در پی خواهد شد و مانع از این می‌شود که ما بتوانیم آنجایی که واقعاً باید در مورد آن دیالوگ کنیم و یک نوع مطلق بودن را انگار با خودش می‌آورد.

بله،‌ ببینید جنگ چیست؟ جنگ مانند این است که شما می‌خواهید قندهای قندان را تقسیم کنید. یک حالت این است که می‌گویید چگونه تقسیم کنیم که به همۀ‌ ما برسد؟ حالا یکی بگوید من دو تا بیشتر می‌خواهم یکی بگوید من سه تا بیشتر می‌خواهم و بالاخره گفتگو کنیم تا به یک جایی برسیم،‌ یک حالت هم این است که من می‌گویم این قندان برای من است، هر کسی هر حرفی دارد خودش را از پنجره به بیرون پرتاب کند! درواقع جنگ قطعاً مطلق‌انگاری است، عرض کردم این­سیستنس ماست.

 

  • پس یک نسبتی با نوع نگاهِ‌ فلسفۀ مدرن هست.

به خاطر همین جامعۀ‌ مدرن بیشترین جنگ‌ها را دارد دیگر.

  • یعنی انگار دیالوگ در فلسفۀ مدرن نیست، ولی در فلسفۀ‌ کلاسیک این قابلیت هست.

سقراطِ موسسِ‌ دیالوگ است. سقراط رفتارِ‌ دیالوگی را دوباره احیاء‌ می‌کند البته در این دیالوگ دارد راه را هم برای فلسفه باز می‌کند که افلاطون بیاید و فلسفه را تاسیس کند. منتها چون جهان مدرن جهانی است که جهانِ‌ عدد و رقم است، جهان دو دو تا چهارتاست،‌ پس این­سیستنس شما به شدت در چنین وضعی تقویت می‌شود و‌ اولویت پیدا می‌کند؛ یعنی شما می‌گویید این مرزِ من مثلاً آنقدر است.

هیتلر برای چه رفت جنگ را شروع کرد؟ چون در جنگ جهانی اول قسمت‌هایی از خاک آلمان را اشغال کرده بودند. هیتلر گفت آن زمان من ضعیف بودم الان قوی هستیم حالا آنها را از شما پس می‌گیریم، رفت پس گرفت.‌ بعد هم گفت اگر من بیایم یک تکه از خاک شما را بگیرم شما باز می‌آیید با ما می‌جنگید،‌ نشست و کلی حساب و کتاب کرد که پس من کلِ‌ کشور شما را می‌گیرم که خیالم راحت شود که نیایید از من پس بگیرید، بعد هم گرفت. بعد اعتراض کردند که پایت را از گلیم­ات بیشتر دراز کردی، گفت شما پشت من بیایید،‌ گفتند نه.‌ هیتلر هم حساب و کتاب کرد گفت اگر من بیرون بایستم شما من را نابود می‌کنید پس من پیش‌دستی می‌کنم و فرانسه را دور زد و از بلژیک وارد شد.‌ آن طرف شوروی گفت نه اینطور نمی‌شود، دیدند خیلی دارد بد می‌شود. شوروی گفت از این به بعد من با تو نیستم، هیتلر هم گفت از این به بعد با ما نیستید یعنی می‌خواهید لشکر جمع کنید ما را نابود کنید، قبل از اینکه شما بیایید من می‌آیم؛. یعنی دنیای جنگ جهانیِ‌ دوم اوج حساب و کتاب بود. از آن طرف هم آمریکایی‌ها گفتند هیتلر را شکست می‌دهیم چون روز به روز دارد قویتر می‌شود و اگر ابرقدرت شود که فقط در اروپا باقی نمی‌ماند، یک روز می‌آید انگلیس و بعد آمریکا را می‌گیرد و شبکۀ‌ تجاری ما را مخدوش می‌کند و بعد کل نظام اقتصادی یهودی­ها از هم می‌پاشد،‌ قبل از اینکه کار به آنجا برسد نابودش می‌کنیم. صحبت سر این نیست که آمریکا کار درستی انجام می‌دهد چون ما اصلاً‌ نمی‌توانیم وارد این منطق شویم‌ اصلاً ما نمی‌توانیم بگوییم هیلتر راست می‌گفت یا فرانسه.

نهایت چیزی که ما بتوانیم بگوییم این است که فلان کشور بیشتر جنایت کرده، آن کشور کمتر جنایت کرده،‌ نهایت چیزی که از دست ما برمی‌آید این است وگرنه در فرآیند کلی آن نمی‌توانیم وارد این منطق شویم.

  • در چنین جهانی تکلیف ما چیست؟

در این جهان شما اگر حاکم کشوری شدید آن کشور فرانسه باشد یا ایران باشد، چون در دنیای مدرن دارید زندگی می‌کنید مجبور هستید یک مقدار به این منطق علیرغم میل باطنی احترام بگذارید،‌ نمی‌توانید بگویید من با اخلاق برخورد می‌کنم باید نهایتا ببینید که‌ شما بالاخره این وسط چه کاره هستید؟ با من هستید یا نیستید؟ با من اگر هستید حساب و کتابش این است با من هم اگر نیستید حساب و کتاب دیگری دارد. چون وقتی منطق جهان و منطقِ‌ تاریخ شما این است،‌ شما اگر با آن منطق برخورد نکنید خورده می‌شوید. یعنی یا می­خورید یا خورده می‌شوید. این منطق تا حدی منطقی است که خودش را بر ما تحمیل می‌کند،‌ به همین خاطر دنیای مدرن دنیایِ‌ جنگ است. یعنی از همان اول که تاسیس شد با جنگ شروع شد که ابتدا جنگ‌های دینی ـ مذهبی بود،‌ بعد انقلاب فرانسه و بعد ناپلئون و همینطور ادامه پیدا کرد تا جنگ امپراطوری‌ها و جنگ جهانی اول و دوم و بالاخره تا همین الان هم ادامه دارد. تفاوت این است که الان برای جنگ نظامی، برنده‌ای وجود ندارد و همه با هم نابود می‌شویم. حساب و کتاب می‌‌کنند،‌ نظامی نمی‌جنگند؛ یعنی کشورِ‌ ثالثی را پیدا می‌کنند که آنجا بجنگند مثلاً سوریه. یا اینکه اقتصادی می‌جنگیم، کاری می‌کنیم که به جای اینکه با بمب و موشک بمیرند از گرسنگی بمیرند و به لحاظ اقتصادی کشور را نابود می‌کنیم و آن کشور هم اگر قدرتش را داشته باشد اقتصادی می‌جنگد.

می‌خواهیم بگوییم که فضای امروز، اصلاً جنگ مطلق است. یک جاهایی این جنگ نظامی،  در واقع نظامی نیست ولی آنجا هم که نیست مانند جنگ است، همه دارند می‌جنگند. هیچ وقت دنیا به این اندازه در آتش جنگ نمی‌سوخت،‌ یعنی شما الان می‌خواهید بروید فردی کار کنید،‌ نمی‌توانید آن کار را بکنید چون بغل‌دستی­تان را ورشکست می‌کنید،‌ بدبخت می‌شوید، شما می‌خواهید کار کنید فردا ازدواج کنید،‌ خانواده داشته باشید، خانه و ماشین بخرید، شما باید آن را بدبخت کنید تا بتوانید.

  • فرمودید در فرهنگِ‌ حتی همان زمان کلاسیک هم آن واقعیتِ آسمانی بودن جنگ انگار که آنطور که باید باشد از بین رفته و فقط نامش مانده.

در افلاطون این موضوع شروع می‌شود. در دورۀ مدرن دیگر رسمیت پیدا می‌کند.

ما اگر بخواهیم یک نقدِ‌ رادیکال و جدی داشته باشیم این است که انسان امروز، چطور انسانی است که هموطنِ‌ خودش را نابود می‌کند؟ شما مطمئن باشید اگر ترامپ می‌توانست چند تا بمب اتم پرتاب کند و ما تمام شویم و به تاریخ بپیوندیم، قطعاً‌ آنی درنگ نمی‌کرد. همۀ‌ ما می‌دانیم ترامپ یا نتانیاهو این کار را می‌کردند و فقط مسالۀ نتوانستن‌هاست یعنی آن قُل و زنجیرهایی که دستِ‌ سیاستمداران است. نه تنها ما را بلکه مردم دیگر و رقیب‌هایشان را. حتی دشمنان‌­شان هم نه، رقیب­هایشان را هم نابود می‌کردند، دورۀ جنگ سرد اگر شوروی می‌توانست آمریکا را نابود کند قطعاً‌ این کار را می‌کرد و همه این را می‌دانند. حاضر است نسل‌کشی کند،‌ ما این هستیم.

ما می‌خواهیم به صورت رادیکال بفهمیم اصلاً‌ سروکلۀ ما از کجا پیدا شد؟‌ این باطنِ‌ ما از کجا پیدا شد؟ خب یکسری می‌گویند مواضع اخلاقی و عرفانی بخوانیم و صلح کل بخوانیم که اینها به این شکل فایده ندارد. چون این اتفاقِ فکری است و هر چیزی تا صورتِ‌ فکری پیدا نکند نمی‌تواند به روشن شدن ماجرای فکری کمک کند. اگر بخواهد نقدِ‌ رادیکال بشود باید عقب برود یعنی نمی‌تواند از دکارت شروع شود. باید بدانید این انسانِ‌ جدید از کجا ظهور پیدا کرد. این انسان‌ غلبه­گر،‌ انسانی که می‌گوید من هستم، من غلبه می‌کنم این را باید در تاریخ پیدا کنید، کجا اشتباه کرد؟ کجا را ندید؟ این انسانی که کل‌ کره زمین را گرفته و هیچ جایی برای غیر قائل نیست.

من در حد اندازۀ‌ خودم که در تاریخ تورق کردم، احساسم این است که انسانِ‌ جدید در اصل متولدِ‌ فرهنگِ یونان باستان است،‌ آن هم فرهنگِ فلسفیِ یونان باستان که بیش از همه در آرای فیلسوفان­شان است. با این وجود که خود آن فیلسوفان درواقع خودشان را مُصلح می‌دانستند. یعنی فکر می‌کردند آمده‌اند که همان چیزهایی را که ممکن است از نظر ما حتماً‌ منفور باشد اصلاح بکنند. یعنی غرض‌شان اصلاح بوده و این خودش نکتۀ‌ تامل‌برانگیزی است. اما آنچه که از این غرض به دست آمد دیدگاه‌ها و افکاری است که آن دیدگاه­ها و افکار کمک کرد که دوباره همان انسان در آیندۀ دیگر، به شکل شدیدتر و قوی­تری متولد شود و جلو برود.

جهان فروبستگی و گره گشایی تاریخی

جهان فروبستگی و گره گشایی تاریخی

اشاره: این یادداشت به سفارش سایت تسنیم و برای پرونده «ما و آنچه مسأله فردید بود» نگاشته شده است.

جهان امروز ما، نه این که فقط چون به انتهای جوشش تفکر و تأمل رسیده است و معنای جدید انسان را به تجسد و تجسم آن تجربه می‌کند و دلیلی حتی برای حفظ ناموس خود نمی‌یابد و شرق و غرب عالم را با جنگ‌هایی به تاریخ شنیده نشده و دیده نشده و فساد و تباهی‌های سازمان یافته پیش و پس آن غرق کرده است و از هر غایت و معنایی تهی شده است، «جهان فروبستگی» است که این مفاد معادل معنای «جهان فروبسته» است؛ بلکه جهان ما اساساً «جهان فروبستگی» است از آنجا که اصلاً با فروبستگی و شأن حاضرساز وجود و مبصَرسازی موجود و با خشونت نسیان و گریز از قصص آسمانی شکل یافته است و نه با مصاحبت متلازم انس و نسیان، مبصر و مسموع، قهر و لطف، تفکر و تدبر، زمین و آسمان، قصص و حِکم.

زمانی که جان جهان، فروبستگی است، حتی آن زمان که جهان در حال قوام و قرار است هم انسانِ دارای سمع و بصر، بی‌قرار و ناآرام است. از همین روست که درست در اوج تحقق عقلانیت جدید است که رومانتیسیسم قدرت می‌گیرد و شور بر می‌انگیزاند و هنر غرب تا به امروز به ویژه در ادبیات کلاسیک و معاصر غرب، مجالی می‌شود برای پناه آوردن انسانی که رویی به آسمان دارد و گوشی سوی قصص.

هر چه جهان راه بحران را بیشتر می‌رود و راه‌های تفکر بیشتر مسدود و امکانات بودن، بیشتر محدود می‌شود، تلاطم انسان هم افزون می‌شود و مخاطرات و فتنه‌های روزگار انبوه‌تر و قلب‌ها تیره و چشم‌ها تار و گوش‌ها سنگین می‌شوند. همچنان که زمان، افزون‌گر افسون‌های جهان فروبستگی و فروبسته است، مکان نیز به تبع آن، در ظواهر و بواطن این فروبستگی عامل است و به همین خاطر هر سرزمین تاریخی به شکلی متناسب با خود در تجربه این نیست انگاری مشارکت می‌جوید.

اینک ایران تاریخی، سرزمینی که نه حدود جغرافیایی آن دقیقاً روشن است و نه حدود سیاسی و فرهنگی و قومی و غیره آن، و این قدرتی عمیق و خطراتی وسیع برای او آورده است، در تلاطم چنین هاویه‌ای از صعوبت‌ها و مخاطرات جهان فروبستگی، حسب آنچه که داشته است به جستجوی راهی می‌رود که آن راه، گشایشگر بن بست‌های جهان او شود و التیام بخش زخم‌های عمیق بر روح تاریخی او و چنین است که گویی انسان متفکر ایرانی چنین در گوش زمزمه می‌کند:

چو غنچه گرچه فروبستگی است کار جهان                 تو همچو باد بهاری گره گشا می باش

سید احمد فردید، از آن رو که استاد فلسفه دانشگاه تهران بوده است و علاقه مندانی داشته است و خطابه‌های تأثیرگذاری ایراد و شاگردانی فاضل تربیت کرده است، «جا» ندارد که تا به امروز چنین درباره او طوفانی از گفتگوها شکل گیرد. بسیاری از استادان اهل فضل و دانش معاصر فردید بوده‌اند که هم شاگردانی تربیت کرده‌اند و هم نقشی بی‌بدیل در دانش، ادب و هنر کشورمان داشته‌اند، فردید نه بخاطر تخصص اوست که اهمیت دارد. فی المثل نباید شک کرد که بسیاری از شاگردان او، چه بسا تا زمانی که ترجمه‌هایی از هیدگر به فارسی منتشر نشده بود، کتابی از هیدگر را تورق نکرده بودند. فردید بودن فردید، بخاطر جایگاه استادی در فلسفه یک دانشگاه و انجمن و امثال آن نیست. مرحوم فردید چه قبل و چه بعد از انقلاب هم هیچ تخاطبی با عامه مردم نداشته است و هنوز هم بعید است کسی از عامه مردم بتواند معنایی از سخنان ضبط شده یا احیاناً مکتوب شده او دریابد.

درست به همین خاطر است که جریان روشنفکری ابهام و حیرت خود را در ماجرای فکری فردید، در انتساب‌های سیاسی به فردید جستجو می‌کند. حال آن که فردید همچنان که هیچگاه ادعایی در تشرع، سلوک و تصوف نداشت و حلقه‌ای هم از چنین مریدانی نزد او حاضر نبود، هیچگاه هم در سیاست واقعی ایران نقش نداشت. طراری‌های لفاظان زرد نویس را که به تعلیق بریم و التفاتی به حقیقت سیاست داشته باشیم در می‌یابیم، احدی از رجال ارشد سیاسی قبل و بعد از انقلاب اسلامی نمی‌توان یافت که ذره‌ای در تصمیم گیری خود، نظر به آرای مرحوم فردید داشته باشد –بماند که باید اندیشید این آراء اساساً نسبتی هم با سیاست می‌یابند و چطور.

سیاست ایران در دوره پهلوی، اساس متزلزلی داشت از سر هم بندی روشنفکران در موضوعاتی چون تجدد و متجدد شدن، «ایران»(؟) اتوپیایی پیش از اسلام، لائیسیته تدریجی و شاید از همه مهم‌تر، سیاست‌های تند راست‌گرایانه از نوع رانتی و جهان سومی. پس از انقلاب اسلامی، سیاست ایران، پیش از هر چیز وارث بقایای همه سیاست پهلوی و سخت درگیر آن است، اما در یک موضع تقریباً تابع و تسلیم است و آن همان راست‌گرایی رانتی است که در بعد ایدئولوژیک با چپ ستیزی عبدالکریم سروش و جریان روشنفکری دینی قدرت پیدا می‌کند. جریانی که نقش بی‌بدیلی در سیاست زدایی از ادبیات نظری، خط مشی‌ها، تشنیع و سرکوب هر رویکرد منتقد وضع موجود ایفا کرد.

باری، فردید نه در سیاست پهلوی قبل از انقلاب و نه سیاست پهلوی بعد از انقلاب(سرمایه داری رانتی جدید) و نه در سیاست انقلابی مرسوم، حداقل در چهل سال کنونی، جای مهمی ندارد. درست به همین خاطر است که طیف موسوم به روشنفکری دینی، تشبث به هر حشیش و تفوه به هر رطب و یابسی دارد تا خودکرده را در انتساب به فردید و اندک شاگردان و علاقه مندان او تدبیر کند اما این نه کشتی در حال غرق روشنفکری دینی را نجات می‌دهد و نه بافته‌های موهوم ژورنالیسم راست گرای حامی آن را به یافته‌ای از جنس حقیقت مبدل می‌سازد.

اگر نه علم، هنر و فلسفه به معنایی صوری و نه سیاست به معنای ظاهری، نقشی در خوانش‌های مکرر، مسلسل و متفاوت تا به امروز از فردید ندارد، پس آن چیست که ایرانی‌ها را با هر رویکرد و اندیشه‌ای، درگیر فردید می‌سازد؟

طبعاً از نان به نرخ روزخوری و فعالیت‌های دستوری که فردید را دستمایه مصرف کاغذ و تریبون خود می‌سازند، بگذریم، آنچه فردید را همچنان در متن خواندن و بحث و نظر قرار می‌دهد، راهی است که فردید در برابر جهان فروبستگی و نه حتی جهان فروبسته، پیش روی ایرانی‌ها می‌گشاید. فردید توجهی به جان جهان داشته است و تمرکزی بر جهان ایرانی فراداده شده از پیش. او هر چند که صورتبندی از عمل و پروژه ندارد (و اگر هم چیزی از عمل بگوید از سنخ پروژه‌های سیاسی نیست)، ولی می‌داند راهی که ایران و ایرانی طی می‌کند راهی است بن بست و بی‌سرانجام و افتادن در چاه ویلی است بی‌انتها و نمی‌تواند که در برابر این بی‌سرانجامی، خاموش و آسوده بنشیند. چگونه خاموش باشد وقتی فردید اصلاً خود، زبان بیان همین بحران است و سودای گذر از آن را در سویدای وجودش می‌جوید و دیگران، پس از او زبان تذکر به این وضع گشودند.

فردید از زبان ما نمی‌تواند غایب شود، نه بخاطر این که تندی و تلخی در خلق داشته است و نه بخاطر آن که پرکار و اهل نبوغ بوده است، بلکه بخاطر آن که فردید، بخشی از زبان ما شده است. زبانی که به «بحران مضاعف» در وضع ایران وقوف دارد و تلاش هم دارد آن را در نسبت با بحران جهان فروبستگی و بحران گذشته انسان تفسیر کند. در واقع اغلب دشمنی‌های «قابل ذکر» با فردید از سر این است که فردید نقطه‌ای کانونی را برجسته کرده است و درگیری ما با این نقطه را برملا. دشمنان «قابل ذکر» فردید، از این رو با فردید لجاجت می‌کنند که در ضمیر خود می‌فهمند فردید در آینده تفکر ایران مهم است و امروز بیش از هر زمان دیگری ما با این مهم بودن مواجه هستیم.

مهم بودن فردید در زبان تفکر، در مهم بودن یا برجستگی خبری یا ارجاع دهی علمی(!) به فردید نیست. این مهم بودن و یا بگوییم این خطیر بودن، کیفیتی است از اندیشه ورزی ما که برای جستجوگران نظر، راه باز می‌کند و چه بسا راههایی ببندد. فی المثل بسته شدن راه پوزیتیویسم در دانش ایران و محدود شدن این نحله که روزگاری در اوج قدرت بودند، قبل از این که مرهون دیگر افاضل باشد، با مرحوم فردید آغاز شد و از طریق او به دیگر نسَخ نقد و نظر رسید.

فردید در زبان تفکر ما حاضر است با انبوهی از کلماتی که او آن‌ها را از میانه تصادم و تعامل تاریخ قدیم و جدید یافته است و امروز بخش مهمی از زبان تکلم تخصصی ما را تشکیل می‌دهند، بدون آنکه نامی از خود فردید باشد و حتی قائل -که گاهی خود ناسزاگوی فردید چه بسا با همان کلمات است- بر آن وقوف داشته باشد. دست بر قضا بدون نام بودن و به محاق رفتن جزئیات بشری یک متفکر و یا حتی مبدل شدن این جزئیات (مانند خصوصیات شخصی، خُلقی، مزاجی و …) به عامل غافل کننده از تفکر او، چه بسا بتواند نشانه و اماره‌ای باشد بر این که باید اصل و اساس انس با آن متفکر را در راهی دیگر، نه راهی از جنس سیاست، اخلاق، اقتصاد، قومیت و…، جستجو کرد. مگر نه این است که ما از زندگی شخصی حافظ چیز چندانی نمی‌دانیم و مگر نه این که حاشیه زندگی متفکران گاهی پر است با افسانه‌ها؟

بنابراین باید دانست که توجه به فردید مستلزم تغافل از فردید است. فردیدی که زبان بیان ماجرای غرب و جام جهان بین اهل نظر می‌شود، غیر از فردیدی است که هزار و یک خصوصیت خوب و بد بشری، همچون سایر ابنای بشر دارد. فردید اول، فردیدی است که بحران را نشان می‌دهد و کوشش برای خروج از آن را و این فردید، همان فردید وجودبین و اهل تفکر است و مخاطبانی از گذشته تا به امروز دارد که با تفکر او گفت و شنود دارند. فردید دوم، فردید اهالی ژورنالیسم زرد، ایدئولوگ‌های اتوکشیده آن یا معادل‌های امروزی‌تر آن نزد سیاسیون است که هزار و یک چیز قابل نقل و سرگرم کننده دارد. چیزهایی که محملی می‌شوند برای لودگی‌ها و لمپن بازی‌ها تا در پس آن، بی‌سوادی، بی‌ادبی و بی‌هنری قائلان و بی‌ربطی آن‌ها به عالم تفکر دیده نشود و هم وجدان خودشان لختی آرام گیرد و هم اذهان مستعد از درگیر شدن با مسائل واقعی تفکر پرهیز داده شوند.

این دو فردید هر دو واقعی‌اند، ولی یکی واقعیت موهوم و مبتذل جامعه معناستیز و تفکر ستیز مصرفی است و دیگری واقعیت وجودی فردید در تاریخ تفکر ایران، بی‌آنکه لزوماً اسم و رسمی از او باقی بماند و این سرنوشت شاید که برای بسیاری دیگر هم تکرار شده و خواهد شد.

گام به گام تا پورنوگرافی اسلامی

گام به گام تا پورنوگرافی اسلامی

اشاره: این یادداشت در خبرگزاری مهر با عنوان پیشنهاد خود ایشان یعنی «نسبت نئولیبرالیسم و رسانه» در دو بخش (اینجا و اینجا) منتشر شد. کل این یادداشت را با ویراستاری بهتر در همینجا تقدیم حضور می کنم. نگارنده مدتها در انتشار این یادداشت مردد بود. برخی از ارجاعات مطرح شده در یادداشت، مانند سخن گفتن از رویکرد کرگدنی در سیاست، رویکرد راستی-رانتی-امنیتی، جامعه مصرفی و… در یادداشتهای مختلف منتشر شده در سوره مهر، صبح نو و بازنشر شده در کانال یا همین وبلاگ قابل مطالعه است.

 

شاید بسیار نام هولناکی داشته باشد، ولی بسیار کمتر از آنچه گمان می کنیم با ما فاصله دارد و اگر کمی استعاری فکر کنیم، شاید عنوان وضع فرهنگی امروز ما باشد: عصر جدیدی که در دوره مدرن بدان مبتلا شدیم، یا شاید همه کشورهای اسلامی هم کمابیش به آن مبتلایند؛ رنگ کردن برنامه ها و رسانه های لیبرال-سرمایه داری، با لعابی از چیزی که اسلامش می خوانند.

  • وضع کلی رسانه های جهان، به وضوح لیبرال و به شکل رادیکالی تحت تأثیر بحرانهای سرمایه داری است. اغلب رسانه های غیر راست -چیزی که از همان آغاز هم به سختی می شد درباره آن سخن گفت- به تدریج از بین رفته اند. اولاً به این دلیل ساده که آنها فاقد پشتوانه مالی کافی بوده اند؛ نیازی هم به یادآوری نیست که چرا توانایی مالی وجود نداشته است، کافیست شعارهای پر زرق و برق موسوم به خصوصی سازی –بخوانید تسلیم شدن به بنگاههای اقتصادی فراملیتی- را به یاد آوریم. ثانیاً به دلیل این که نائل شدن به فرمهای برنامه سازی متفاوت، دشوار است و رقابت این فرمها با فرمهای جاافتاده و سودآوری مانند انواع سریالهای عامه پسند یا تلنت شوها و رئالیتی شوها و… بسیار سخت است. تنها رسانه هایی که «اندکی» متفاوت باقی مانده اند، عبارتند از رسانه های محلی مانند تلویزیونهای کابلی یا سایتهای کم بازدید و شاید چند تا شبکه محدود در کشورهایی مانند کره شمالی یا کوبا یا در نهایت چند شبکه با مخاطب خیلی محدود و خاص. بسیاری از مطبوعات مهم چپ در دنیای «نشر آزاد افکار» راست گرا، تعطیل شده اند.

در نگره لیبرال-سرمایه داری، تفاوتهای اقتصادی و اجتماعی انسانها «طبیعی» تلقی می گردد. در واقع بنا بر این است که در ذیل این آموزه، بی عدالتی عمیق و نهادینه شده در جهان امروز، تثبیت و «طبیعی» لحاظ شود. اما این که عده معدودی از ما، به اندازه کل مابقی کره زمین ثروت دارند و در ساختارهایی زندگی می کنند که روز به روز این ثروت دچار تزاید اعتباری می شود و در عوض بقیه در نهایت می توانند به بردگی آن عده قبل دلخوش باشند، یک اتفاق «طبیعی» نیست. این که عده ای یاغی حمله می کنند و سرزمین آباء و اجدادی دیگری را غصب می کنند و تمامی حقوق مادی و معنوی آنها را با حمایت همین قدرتهای بزرگ به وحشیانه ترین شکل ممکن نابود می کنند و این تجاوزگری را در سرتاسر منطقه بازتولید می کنند، «طبیعی» نیست. قاچاق سازمان یافته میلیونها زن شرقی با فریب ایشان و استفاده از آنها برای بردگی جنسی هم «طبیعی» نیست. اساساً هیچ یک از اتفاقاتی که شبانه روز در شرکت های بیمه، بانکها، شرکتهای مسکن، بنگاههای اقتصادی و نمودهای سیاسی و فرهنگی ایشان برای ما قربانیان رخ می دهد، «طبیعی» نیست… .

فکر نکردن به سلطه گری های اقتصادی و سیاسی قدرتمندان، به معنای «سیاست زدایی» نیست. این «سیاست زداییِ» رایج در برنامه سازی لیبرال، مقتضی وحشیانه ترین و ضد انسانی ترین سیاست ممکن است. همه ما انسانهای بی خاصیت شده و تسلیم شده در جهان لیبرال، مددرسان این سیاست متوحش و متجاوز هستیم. ممکن است البته کسی بگوید ما فعلاً کار بزرگی برای مبارزه با بی عدالتی جهانی نمی توانیم داشته باشیم، ولی از طرفی هم نباید برداشت کرد که ما مجبور به تسلیم مطلق و پذیرش بی چون و چرای بردگی هستیم. امکان مقاومت برای انسانها فراهم است هرچند رسانه های لیبرال با تمام وجود تلاش می کنند این مقاومت را از یاد ما ببرند و ما را در حضیض حیوانی خود محو سازند.

بخت آزمایی های برنامه های تلویزیونی –به مثابه یکی از مهمترین مصادیق شوهای تلویزیون لیبرال- به این خاطر آمده است تا بردگان را در توهمی از امکان حل مشکلات به صورت رویایی فرو برد. ما با شرکت در به اصطلاح مسابقات و در واقع نمایشهای رسانه های جهان سرمایه داری، می آموزیم که برای حل هزار و یک معضل و مصیبت خود، نباید کاری بکنیم. نیازی نیست تا از کسی، چیزی را مطالبه کنیم، اصلاً قرار نیست که حتی فکر کنیم یا با هموطنان خود یک حرکت اجتماعی را آغاز کنیم. فقط کافیست به صورت اتمهایی مجزا، لم بدهیم جلوی تلویزیون، چشمها را ببندیم و خودمان را جای آن فردی قرار بدهیم که به نیابت از طبقه اجتماعی ما –ادعا می شود- برنده یک جایزه رویایی شده است و آرزو کنیم روزی هم ما مانند او شویم؛ حالا این شبکه نشد، شبکه دیگر، این اسپانسر نشد، اسپانسر دیگر، «أیّاً ما تدعوا…». دیگر نیاز نیست از این ژن های خوب مسلط بر بنگاههای اقتصادی بزرگ دنیای سرمایه داری بپرسیم، چرا و چگونه ثروت خود را مضاعف می کنند و مشکلات بی پایان ما چرا بازتولید می شوند. زیرا گمان می کنیم خدایگان سرمایه داری روزی هم بر او نظر خواهند کرد و با ید بیضای خویش، فقر و فلاکت و بی عدالتی و محرومیت او را برطرف خواهند کرد. به امید آن روز، فکر و ذهن و عقل و وجدان خود را خاموش می کنیم و می خوابیم و به دیدن اضغاث احلام خود ادامه می دهیم… .

  • امروز این وضع کلی و مناسبات آن را در بعد جهانی، نمی توان با نامی دقیق تر از «وضع نئولیبرال» -علی رغم همه ابهامات گسترده این اصطلاح- خواند. وضع نئولیبرال تفاوتهایی با وضع لیبرال کلاسیک دارد. منظور از وضع نئولیبرال، یک ایدئولوژی خاص و شُسته-رُفته یا یک نظریه مشخصِ مثلاً قرن بیستمی نیست. اصلاً نظریه ها از جهتی هم برای این هستند که ارکان تاریخ مشخص شوند وگرنه هیچگاه نمی توان بین آنچه در کاغذها نوشته می شود و واقعیت زندگی انسانها، انطباق کامل پیدا کرد، اما به هر حال روایتهای نظری، همیشه برخی به ما نزدیک تر و برخی از ما دورتر هستند.

رویکرد جهانی سازی و شعارِ آن را سردادن، تلاشی است برای متلاشی کردن همه هویتهای خرد و کلان جهان به نفع جهت گیریهایی که آنها را «جهانی» می خوانند. جهانی سازی، دعوت به انجام مسابقه ای است که بیشتر قواعد آن را قبلاً یکی از اطراف مسابقه دیکته کرده است. شما می توانید بسکتبال را خیلی خوب بازی کنید و فوتبال را خیلی بد. اما اگر قرار شد فوتبالی ها و بسکتبالی ها با همدیگر مسابقه جدیدی را بدهند که البته قواعد این مسابقه جدید را فوتبالی ها تنظیم کرده باشند، در این صورت پیشاپیش تکلیف بازی روشن است. قواعد جهان امروز از بعد اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و مانند آن بر اساس جهت گیری های ایدئولوژیک و منافع کشورهای شمال تعیین شده است و سایر کشورها ترغیب می شوند این قواعد را بپذیرند. این پذیرش، یک دعوت صاف و ساده و صادقانه و روشن نیست، یک بسته همه جانبه و با پنهانکاری است که یکی، دیگری را توجیه می کند، لیبرالیسم با اصالت فرد توجیه می شود، سرمایه داری با لیبرالیسم، آمریکاگرایی با سرمایه داری و رسانه ای سازی کمک همه اینهاست… .

دیگر ویژگی مهم وضع نئولیبرال، رسانه ای شدن چیزهاست. اصلاً برای جهانی سازی، باید رسانه ای سازی کنید تا زاد و ولد فرهنگهای منطقه ای و بومی، تحت الشعاع مناسبات و ارزشهای سرمایه داری جهانی، محو یا کم اثر گردد. رسانه ها، اعم از رسانه های جمعی مانند تلویزیون و رسانه های نوین اینترنتی، در ادامه وضع نئولیبرال و رویکرد جهانی-رسانه ای است که قدرت و محوریت می یابند. ممکن است برخی از این رسانه ها از جهاتی بهتر از دیگری باشند و بر عکس، ولی به هر حال همه اینها کم یا زیاد، توجیه کننده و تثبیت کننده مناسبات سرمایه داری متأخر هستند. رسانه های جهان، هر چند بالقوه امکان مهمی برای افزایش آگاهی و تبادل اطلاعات هستند –امری که ماهیت خود آن هم باید از جهات فلسفی مورد مداقه قرار گیرد- اما به صورت بالفعل، همه راههای سنتی تعاملات فکری و فرهنگی جوامع را دور می زنند تا قالب خود را بر همه داشته های سنتی انسانها تحمیل کنند.

در رسانه های راستگرا، تأکید عمده ای بر انسان میانمایه، از جهت نازل ترین ابعاد وجود او می شود. در واقع انسان مورد خطاب رسانه های سرمایه داری –انسانی که البته همه ما کم یا زیاد، آن هم هستیم، ولی لزوماً فقط آن نیستیم و می توانیم نباشیم- انسانی است زیاده خواه و سودجو، هوسران و فرصت طلب، محافظه کار و شهوت ران، بی تحلیل، بی فکر، ساده اندیش، عاطفه زده و رومانتیک. یک چنین انسانی، که در دل همه ما آدمیان زیست می کند، از طریق رسانه های تابع سرمایه داری، مثلاً با پیام های بازرگانی، شوهای رنگارنگ تلویزیونی، برجسته سازی های مزوّرانه خبری، سریالهای رومانتیکِ بی محتوا و برنامه های مشابه، فراخوانده و ساخته و تقویت و تثبیت می شود و با این تثبیت شدن، اولویت حضور آن برنامه ها نیز متقابلاً موجه و مستحکم می گردد.

نیازی به یادآوری نیست که ما مردمان این سوی جهان، برخلاف مردمان آن سوی جهان، هیچ یک از تلقی های اساسی فرهنگ غرب را به صورت ریشه ای دارا نیستیم. ما هیچگاه نمی توانیم براحتی خود را فردگرا، سکولار، بشرمدار و از جمله لیبرال بخوانیم. ما نسبت به غرب، «ثانیاً و بالعرض» وجود داریم. درست به همین خاطر است که اقاویل مضحک اقتصاددان های لیبرال در ایران تمامی ندارد. از سال 68 شاخص ترین اقتصاددان های لیبرال کشور، سکاندار اقتصاد هستند و هنوز هم با بی شرمی تمام ژست اپوزوسیون دارند و لیبرال بودن کشور را انکار می کنند. بله قطعاً اقتصاد و سایر ابعاد این سرزمین به اندازه آمریکا و انگلستان لیبرال نیست و نمی تواند باشد. با این همه این وضعی که پیش آمده است، از سوی معتقدان به اسطوره هایی چون «اقتصاد علمی»، «بازار آزاد»، «خصوصی سازی» و… به ما ارزانی شده است و در مقاطعی هم از حمایتهای نهادهای بین المللی اقتصاد راست برخوردار بوده است. این وضع هنوز به اندازه کافی(!) نه لیبرال است و نه سرمایه دارانه، ولی همین اندازه ای که امکان تحقق در ایران داشته است و اثرات غیرقابل جبران زیست محیطی، اجتماعی، فرهنگی، اخلاقی و… آن آشکار گشته است، برای نابودی ما و نسل های بعد از ما کافیست.

نئولیبرال بودن در کشورهایی مانند ایران، به معنای این نیست که قرار است آن کشور به شاخصهای زندگی آمریکایی نزدیک باشد. به این معناست که مثلاً ایران با تئوریهای انتزاعی و بی ربط به خودش ساخته می شود و نتیجه این تئوریها، وابستگی ایران به اردوگاه نئولیبرال و صریح تر بگوییم به آمریکا روزافزون می گردد. فراموش نکنید ایران یعنی یک بازار بزرگ مصرف هشتاد میلیونی و میادین بزرگ نفت و گاز و فلز و یک وضع جغرافیایی بسیار حساس و تعیین کننده و مردمانی که همواره از نظر فرهنگی مولّد بوده اند. به همین خاطر شاید هم بد نباشد از ترکیب «راستی-رانتی-امنیتی» (که قبلاً هم یادداشتی درباره آن منتشر کرده بودم) برای جهت گیری نئولیبرالها در ایران استفاده کنیم. نئولیبرالیسم ایرانی، متکی بر اقتصاد فاسد رانتی است. نئولیبرالیسم در کشورهای شمال سعی می کند میل به فساد و زیاده خواهی را در قالب قوانین مدیریت کند یا پنهان سازد. اما نئولیبرالیسم رانتی، یکی از وحشی ترین صور سرمایه داری مدرن است. سگهای باز نسل جدید لیبرالها، براحتی دخترکان طبقات عادی مردم را پاره می کنند و سنگها برای دفاع از مردم بسته است. دقیقاً به همین خاطر است که باید از کلمه امنیتی هم برای نشان دادن خشونت لیبرالیسم عریان خاورمیانه ای استفاده کرد. تلاش می شود تا هر گونه مقاومت در برابر این نوع لیبرالیسم به عنوان نوعی اخلال در امنیت عمومی نمایش داده شود. در مقابل، نئولیبرالیسم غربی با شعارهایی مانند نشر آزاد افکار، حداقل هایی را از آزادی بیان در خود آن کشورها ایجاد کرده است. این الگوی راستی-رانتی-امنیتی در کشورهای حاشیه خلیج فارس تقریباً به صورت کامل محقق شده است و مردم ضمن تأمین نسبی رفاه برای بخشهایی از ایشان، در طبقات اجتماعی خود مستقر و تثبیت شده اند. اما به هزار و یک دلیل و از جمله بیداری جامعه ایران از سویی و بسط این بیداری به منطقه و تعارض آن با منافع کشورهای حامی اسرائیل از سوی دیگر، چنین چیزی در ایران دیر یا زود نابود خواهد شد و یا به شکل یک آنارشیسم تمام عیار خواهد رفت و یا یک نسخه اصلاحی امیدوارکننده. نئولیبرالیسم راستی-رانتی-امنیتی یک امر عارضی است و نه ذاتی و درونی. به همین خاطر است که تعهد اصلی و اولیه راهبران این گرایش به آمریکا یا اقمار آن است و چنانکه قبلاً نوشته بودم هیچ راه خاصی برای اداره کشور جز یک «سیاست کرگدنی» آمرانه و دست راستی تجویز شده از این نهادها نمی بینند. شعارهایی مانند اقتصاد علمی، مدیریت علمی، وضع جهان، سمت و سوی جهان و… که همه روزه از طریق چهره ها یا رسانه های آنها تبلیغ می شود، بخشی از پازلی است که باید تکمیل کننده برنامه های ادغام تحقیرآمیز و منفعلانه کشورهای در حال مقاومت در برابر سرمایه داری آمریکایی باشد.

  • یکی از مهمترین ویژگی های وضع نئولیبرال –چنانچه سالها پیش در یادداشتهایی اشاره کردم و خوشبختانه آن یادداشتها خوانده شد- پذیرش مناسبات «جامعه مصرفی» و بسط و تعمیق آن است. در جامعه مصرفی، نیاز محو می شود و نشانه های انتزاعی جایگزین آن می شوند. شما اگر آخرین تولیدات کالاها را مصرف نکنید، یا از برندهای مشهور بی بهره باشید، خود را در طبقه اجتماعی مدنظر خویش نمی یابید و این شما را بی اندازه آزار خواهد داد و بنابراین و برای استقرار در این طبقه هر چه بتوانید انجام می دهید. مصرف کردن نیز خود یکی از مهمترین نشانه های انسان امروزی تلقی می شود. اگر اهل مصرف مداوم نباشید، به روز نیستید و نمی توانید مثلاً در شبکه های اجتماعی، چهره ای محبوب و مشروع داشته باشید. جامعه مصرفی مربوط به اقتصاد صرف نیست، بلکه فرهنگ و همه دلالتهای آن را نیز در قالب نشانه های انتزاعی خالی از معنا مصرف می کند. همه مناسک و آداب فرهنگی و اجتماعی در جامعه مصرفی تحت تأثیر مناسبات مصرف گرایانه سرمایه داری نوین قرار می گیرند و به سرعت، دیدگاهها، گرایشها، اخلاقیات، ادبیات، هنر و… را از داشته های قبلی خود تهی می کنند و به آنها معنایی جدید در نسبت با مناسبات تولید و مصرف می دهند. اینجاست که رسانه ها دوباره اهمیت پیدا می کنند. این رسانه های مدرن هستند که می توانند تولید و مصرف بی انتهایِ بی غایت را در قالب نشانه های تصویری و انتزاعی قوام بخشند و محوریت دهند و همه ما کسانی که کم یا زیاد درگیر این مناسبات رسانه ای-مصرفی هستیم، به همان میزان تابع تلقی جهان سرمایه داری جدید از فرهنگ هم هستیم.

جامعه مصرفی، منتظر نمی ماند که ساحتی از زندگی انسان، متمایز و منزه بماند. جامعه مصرفی، مناسبات اقتصادی تحکیم شده خود را در همه ساحات بسط می دهد و به همین خاطر است که احیاناً اگر دیدید مثلاً در یک شوی مبتذل تلویزیونی، یک به اصطلاح «استاد دانشگاه» هم نقش بازی می کرد، نباید آن را خیلی اتفاق خاصی قلمداد کرد. گاهی اقتضای برنامه این است که یک آدم فرهنگی یا منتسب به دانشگاه هم در رسانه مصرف شود. اگر جای مصرف داشته باشد، باید مصرف شود تا دامنه مخاطبان برنامه افزایش یابند، حس موهوم نیاز ما به مصرف بی پایان پاسخ بگیرد و فرآیندهای اقتصادی اسپانسرها هم به خوبی جلو رود. البته همه اینها با این فرض است که از ابتدا آن به اصطلاح استاد و آن دانشگاه، برای مناسبات جامعه مصرفی مهیا نشده باشند. جامعه مصرفی به مثابه یکی از مهمترین ارکان تقویت کننده رسانه های دست راستی، همواره مشوق مصرف کردن هر امر غیرمادی، به ظاهر منزه و متمایزِ سنتی است. هر چیزی، فرهنگی باشد یا مذهبی، علمی باشد یا فکری، صرفاً ماده ای می شود برای مصرف شدن در قالب نمایش رسانه ای. لازمه مصرف شدن در رسانه، نمایشی شدن چیزهاست. شما هم اگر مزیتی برای نمایشی شدن پیدا کنید، ممکن است در این برنامه ها جایی پیدا کنید. نیازی نیست شخص خاصی باشید. شخص های خاص هم بخاطر خاص بودن نیستند که در شوها هستند، بخاطر این هستند که در این نمایشها می توانند مانند یک شومن مصرف شوند. مثلاً اگر بتوانید یک کودک کار یا یک معلول یا یک بیمارخاص را به خوبی در رسانه نمایش دهید و جلب عواطف کنید و در کنارش البته به اصل ماجرا، یعنی تبلیغات یک دارو یا حداقل تبلیغات اسپانسر خود بپردازید، کار رسانه ای خود را به خوبی انجام داده اید. البته که بسیاری از ما انسانهای این زمان، خودمان مهیای نمایش داده شدن هستیم. با نمایش و نمایش دادن بزرگ شده ایم و آن را آموخته ایم و به صورت غریزی اجرا می کنیم. یعنی اساساً بخشی از تلاشهای حرفه ای و هر روزه ما این است که نمایش خوبی از ما پخش شود. پس فراموش نکنیم که بین جامعه نئولیبرال حتی از نوع عارضی و خاورمیانه ای آن- جامعه مصرفی، جامعه نمایشی و راست گرایی افراطی، نوعی تلازم برقرار شده است.

  • دوستی نقل می کرد که سالها پیش در سفری خاطره انگیز که با اتوبوس به ترکیه انجام داده بود، جایی برای نماز توقف کرده بودند و چون ترکها معمولاً متشرع هم هستند، اغلب مسافران نماز صبح را اقامه کرده بودند. بعد از اقامه نماز، دوست من متوجه می شود که احتمالاً هنوز اذان صبح فرانرسیده است. وقتی از سایر نمازگزاران و راننده اتوبوس و… می پرسد، متوجه می شود هیچ یک نمی دانند اذان صبح چه زمانی است و صرفاً به تبع اتوبوس، نمازی خوانده اند. مسافرت استاندارد و جذاب به ترکیه، مسافرتی تمام و کمال است که همه چیز آن جای خودش قرار دارد و حتی مناسک عبادی شما هم ظاهراً محترم است و در جای خود قرار دارد، فقط یک تفاوت کوچک و بی اهمیت(!) دارد و آن این که دیگر این مناسک، معنای خود را از دست داده اند و با روح جهان سرمایه داری، نسخ شده اند. چیزی که آن روز ترکیه تجربه کرد، یعنی منسوخ سازی باطن دین و هماهنگ کردن آن با نوعی از مدرنیزاسیون، امروز در همه جهان اسلام رایج و اصلاً جریان اصلی است. این روند در ترکیه از سال 1990 سرعت پیدا کرد و حزب به اصطلاح اسلام گرای حاکم، نئولیبرالیسمی مذهبی خلق نمود تا در آن نیروی مذهب مصروف بازار آزاد و اقتصاد خصوصی گردد و از تعالیمی مانند عدالت و مبارزه دور شود. امری که قبل از آن در مصر هم رخ داده بود و در ایران نیز طرفداران سینه چاک فراوانی دارد.

مذهب در جهان سرمایه داری وضع پیچیده ای یافته است. شاید بتوان سه نوع تدین را در ساحت سرمایه داری برشمرد. تدین توجیه کننده و مؤسس سرمایه داری که اختصاص دارد به آیین یهود و سپس پروتستانتیسم، تدین متلائم و هماهنگ شده با سرمایه داری که مهمترین مصداق آن مذهب کاتولیک و یا برخی از مذاهب اهل سنت است و بالاخره تدینِ همچنان در تقابل با سرمایه داری که مصداق اصلی آن تشیع است.

اما امروز این انواع، مستقل از ادیان خود، در همدیگر تداخل دارند و واضح است که در این تداخل بیشترین تعرض از جانب جریان اصلی به سوی جریان حاشیه ای یعنی تشیع صورت می پذیرد. پس باید در خاطر داشت که تشیع نیز مانند سایر ادیان جهان، به شدت تحت تأثیر همه ارکان سابق الذکر در جهان سرمایه داری است و آن افرادی که به هر نوع دینی تعلق خاطر جدی دارند و سودای آن را دارند که معنایی از دین را در نسبت با دنیای امروز به گفتگو بگذارند، باید بدانند که معانی منسوخ دین، امکان گفت و شنودی ندارند. معانی منسوخ دین، مبدل به صندوق صدقات سرمایه داری برای ادامه حیات فقرا یا مرگ بی دردسر آنها می شوند، یا مبدل به توجیه نظامی گریِ دولتهای سلطه طلب(آمریکا، ترکیه و سعودی) تبدیل می شوند، یا به کپسولهای آرامش بخشی که بتواند ملال و افسردگی انسان مدرن را مدیریت کند(انرژی درمانی و عرفانهای نوظهور). اگر دین برای کسی آنقدر جدی است که قصد دارد از دل آن با جهان مدرن گفتگو کند، لازم است تا به گذشته دین و بطن آن مراجعه کند و آن را به ساحت تفکر نزدیک سازد. یک چنین دینی است که می تواند برای جهان، منشاء اثر باشد، هر چند هیچ یک از معانی منسوخ سابق الذکر نیز لزوماً و همه جا «بد» نیستند.

  • نقدهای صد من یک غازی که این روزها به برنامه «عصر جدید» می شود و دفاعیات شرم آوری که له آن ایراد می گردد، همه از یک سنخ هستند. هیچ یک نه می فهمند که این تلنت شویِ تقلیدی چیست و نه می فهمند که چه ضرورتی دارد. نگارنده هم اینجا قصد بیان هیچ حکم تجویزی درباره این برنامه ندارد، ولی تلاش می کند وارد مفاهمه برای نزدیک شدن به برنامه هایی از این دست شود، برنامه هایی که طی چند سال اخیر به سرعت در حال رشد در فضای رسانه ای کشور هستند.

ابتدا و قبل از هر چیزی باید دانست که مقایسه آن با شوهای مشهور بین المللی، از نظر تکنیکی، شوخی بی مزه ای بیش نیست. عصر جدید در خوش بینانه ترین حالت می تواند با تلنت شوی «شهرام شب پره» مقایسه شود. اصلاً از همان آغاز، عنوان «عصر جدید»، ارتجاعی و عقب مانده بودن سازندگان را برملا می کند. جلو افتادن برنامه در نظرسنجی های مشکوک، صرفاً بخاطر خلائی بوده است که این سنخ شوهای جدید در ایران داشته اند. این شوها، وابسته به یک یا چند اسپانسر گردن کلفت است که با تبانی قبلی، پشت صحنه را مدیریت و سعی می کنند «نمایشی» از واقعیتهای مهیج به مخاطب بدهند. از این طریق، برنامه ظاهری تعاملی پیدا می کند و با این راه می توانند مخاطب بیشتری برای هیجان زدگی های وهم آلود و دروغهای رنگارنگ خود به نفع اسپانسرها پیدا کنند. پس این نوع برنامه ها که با خندوانه آغاز شدند، اساساً یک شو هستند با همه آن اقتضائاتی که بالا قبلاً توضیح داده شد، از جمله تثبیت و تربیت نسلی بی فکر، مذبذب، عاطفه زده، متوهم، مصرف گرا، وابسته به دنیای سرمایه داری، آمریکاگرا و البته مبهوت سلبریتی ها.

سلبریتی ها چیزی جدای از همین اقتضائات رسانه های راست گرا نیستند.

  • از دوستی پرسیدم چرا حسن عباسی را به برنامه خود دعوت کرده اید؟ پاسخ درست و تکان دهنده ای داد: «بدون حسن عباسی، مخاطبان برنامه به ارگاسم نمی رسند.» تعمداً وجه استعاری را نادیده می گیرم (البته نه این که واقعاً نادیده گرفته باشم، بلکه بر خلاف دیدگاه مشهور، استعاره دو طرفه کار می کند؛ تیغ دودمی است که هم مستعارمنه را تغییر می دهد و هم مستعارله) و این نادیده گرفتن برای آن است که بفهمیم اصلاً رسانه برای چیست. رسانه برای ارگاسم مخاطب است و از این نظر تفاوتی بین شومن های مشهور آمریکایی و حسن عباسی وجود ندارد. هر دو آمده اند تا شویی اجرا کنند و مخاطبان را در خلسه ای وجدآمیز، در احتلامی شیرین فروببرند و فهم و شعور او را کنار بگذارند. اگر شک دارید، کمی این نوع ویدیوها را در آمریکا جستجو و مشاهده کنید و بعد با ادا و اطوار حسن عباسی وقتی به سر و سینه اش می کوبد و رگبار الفاظ تهی شده از معنایش را به سوی مخاطبان جوان پرتاب می کند، مقایسه کنید.

سلبریتی، مقوم فعالیت رسانه ای است. سلبریتی یک شخصیت ثانوی است که از طریق رسانه به صورت آگاهانه و یا گاهی کمتر آگاهانه برای فردی ساخته می شود. بخشی از سلبریتی ها متعلق به دنیای رسانه هستند و بسته به موقعیت، برجسته سازی می شوند. مانند بازیگری که بسته به اثری که در آن بازی کرده است بناگاه فرصتی برای عرض اندام بیشتر در رسانه می یابد. گاهی هم فرد دیگری است که ویژگی سلبریتی شدن را داراست. تیپ و ظاهر اهمیت بالقوه دارند ولی این امر بالقوه وقتی بالفعل می شود که فرد در جریانهای قدرت و ثروت جایی برای خود یافته باشد. قرار گرفتن در باندهای سیاسی یا باندهای اقتصادی و تجاری است که یک فرد گمنام را مبدل به سلبریتی می کند. این وضع حتی در شبکه های اجتماعی هم همینطور است، با این تفاوت که ممکن است ابعاد اقتصادی و سیاسی آن برای برخی افراد، کوچکتر باشد.

موفقیت یک برنامه، حتی یک برنامه خوب و غیر لیبرال، کم یا زیاد وابسته به سلبریتی است. البته سلبریتی ها را گاهی می توان ساخت و گاهی هم هست که سلبریتی یک شخصیت علمی اولیه دارد. اما در هر حال باید سلبریتی شود تا در رسانه جایگاه پیدا کند. البته سلبریتی ها در همه جای دنیا جز ایران، از محدودیتهایی هم بر اساس چارچوبهای فرهنگی ابلاغ شده از جانب حکومت برخوردارند. سلبریتی این وضع را درک می کند و در پی درک این وضع است که وارد مناسبات سرمایه داری می شود و تمام تلاش خویش را برای مصرف خود و مصرف نشانه های مختلف فرهنگی و اجتماعی و سیاسی بکار می گیرد تا در این معامله، سهم بیشتری کسب کند. به همین خاطر است که بخش عمده ای از پولشویی های هنری و رسانه ای در کشور با محوریت سلبریتی ها انجام می شود. درآمدهای نامشروع بادآورده از راه سلبریتی ها در صنعت سینمایی موسوم به بخش خصوصی و شبکه ویدئوی خانگی و گالری های به اصطلاح هنری –که اغلب قلابی هستند- و مانند آن وارد می شوند و از این رهگذر هم آن درآمدها تضمین می شوند و هم دیگرانی در آن درآمدها سهیم می گردند.

این سلبریتی است که باعث می شود یک برنامه یا یک پروژه اوج بگیرد و به تعبیر آن دوست، ارگاسمی را به مخاطب ارزانی بدارد. وقتی هدف از برنامه سازی، همین ارگاسم باشد، وقتی تمامی معیارهای مربوط به زندگی معنایی انسان و جهان فکری او به نفع همین صنعت مصرف کردن کنار رود، وقتی قرار باشد همه چیز و همه کس، فدای یک لحظه ارگاسم مخاطب گردد، ارگاسمی که خود وابسته به زمینه ای فاسد از روابط پیدا و پنهان اقتصادی و مقتضی شبه-انسان لیبرال است، آن وقت، همان وقتی است که «پورنوگرافی اسلامی» طلوع می کند.

بعد از انقلاب اسلامی و در شرایط خامی که در آن قرار داشتیم، بخش قابل توجهی از اهالی رسانه، مجبور بودند -یا گاهی بدون آن که مجبور باشند، جز این نمی فهمیدند- که برای هماهنگ شدن رسانه ها با جامعه اسلامی، باید چیزی را در ظاهر برنامه سازی دخیل کرد تا مطابق ذوق و سلیقه مدیران تصمیم گیر به چشم آید.

این روند گاهی باعث از بین رفتن خود برنامه می شد، مانند فیلمهایی که محسن مخملباف در اوایل انقلاب می ساخت و هنوز هم بین عده ای طرفدار دارد، گاهی هم باعث از بین رفتن محتوای ظاهراً ضمیمه شده می شد و این همان اتفاقی است که به تدریج در کشور ما اولویت پیدا کرد و امروز تثبیت شده است. این نوع بازی، ادامه بازی فیلمفارسی بود و به همان سان که در پایان باید بازیگر بدکاره با آب توبه پاک و مطهر می شد، در پایان این فیلمها هم چیزی از دین ملفوظ به برنامه پیوست می خورد تا خیال مدیران راحت شود. هیچ مدیری در 40 سال عمر جمهوری اسلامی شایستگی بیشتری از عزت الله ضرغامی برای نام بردن در نسبت با این روند ندارد. ضرغامی کسی بود که در دوره زمامداری معاونت سینمایی، برجسته سازی سلبریتی های سینما و منضم کردن ایشان به قدرت را آغاز کرد. در زمان تصدی صدا و سیما، حجیم سازی شگفت انگیزی از شبکه های صدا و سیما رخ داد و این کار کاملاً با الگوگیری از رسانه های راست گرا انجام شد. مهمترین ایده برای ضرغامی، سرگرمی و رقابت با چیزی بود که اسمش را «شبکه های ماهواره ای» گذاشته بود و ما اسمش را برنامه سازی لیبرال می گذاریم. این رقابت به قرابتی بی سابقه در برنامه سازی منجر شد و مخاطب متمایل به این نوع برنامه سازی را بسط داد و تثبیت کرد. ضرغامی در فعالیت مدیریتی خود یک مهندس بیش فعال و طبعاً از نظر فکری آنارشیست نشان داد. بحران مالی امروز صدا و سیما میراث مدیریت آنارشیستی و بی فکر و اساس و مستبدانه عزت الله ضرغامی است.

ذبح شرعی کردنِ خوکِ برنامه های لیبرال برای جامعه اسلامی، نمی تواند عنوانی بهتر از پورنوگرافی اسلامی یا پورنوگرافی اسلامیزه بگیرد. تمامی استدلالهای اصحاب پورنوگرافی اسلامی، اعم از مدیر و برنامه ساز، معمم یا مکلا، هر چند درباره این یا آن شو یا سریال سرگرم کننده باشد، اما هیچ حد یقفی ندارد و می تواند براحتی تا پورنوگرافی هم ادامه یابد.

پورنوگرافی اسلامی از خود پورنوگرافی بدتر است. به دو دلیل: یکی که از همه واضح تر است و آن نابود کردن معنای دین با استفاده روکشی و فریبکارانه از آن است. دومی، بسط، تثبیت و تعمیق صنعت سرگرمی سازی لیبرال-سرمایه داری با کنار زدن عذاب وجدانها و پیدا کردن محمل برای آن است.

آخرین باری که به پورنوگرافی اسلامی اشاره کردم، زمان اکران فیلشاه بود. توهم سازندگان اصلی فیلشاه که با بودجه سنگین حکومتی ساخته شده است – و شاید البته فعلاً هم راه دیگری جز این حمایتها برای سینمای ملی وجود نداشته باشد- این است که می توانند از نازل ترین جذابیت های سینمایی، با الگوگیری از انیمیشن هایی مانند پاندای کونگفو کار و…، اسب تروایی درست کنند تا از آن طریق مفاهیم مذهبی و دینی را به کودکان تزریق کنند. این ایده که مسلماً تحت تأثیر عده ای تکنسین بی ارتباط با هنر و اندیشه تقویت می شد، منجر به ظهور اثری ضعیف شد که در همان مرحله فیلمنامه براحتی قابل رد شدن است. دست بر قضا، چیزی هم که «پیام فیلم» می خوانندش اصلاً در تضاد صریح با نگاه دینی درآمد و این درست بخاطر همان رویکرد آنارشیستی است که فکر می کند می تواند سر رسانه را کلاه بگذارد و هر چه که خواست بر هر محملی سوار کند. اینجاست که باید گفت: «اگر می شود، چرا پورنوگرافی را با این همه مخاطب و این همه شبکه و سایت رها کرده اید؟ «اسلام» را از این راه هم تبلیغ کنید».

  • «پورنوگرافی اسلامی»، سرنوشت محتوم همه اقوامی است که درکی از وضع خود ندارند و در ملغمه ای مضحک از چیزهای متضاد و متقابل، مفاهیم منسوخ را بسط و ادغامِ منفعلانه را در مناسبات جهان سرمایه داری تقویت می کنند. شاید چنین به نظر برسد که راقم این سطور از دل توجه دادن به مناسبات ویرانگر سرمایه داری و جامعه مصرفی مدعی وجود بدیل حاضر و آماده ای است که نه تنها در برابر جهان سرمایه داری که در برابر اصل تفکر غربی هم بتواند بالفعل عرض اندام کند. یادداشتهای متعدد نگارنده گواه بر این آگاهی هستند که در حال حاضر هیچ بدیلی در برابر جهان مدرن وجود ندارد. از نظر تاریخی، غرب بر سرتاسر جهان استیلا یافته است و این استیلا نه یک امر نظامی و سیاسی که یک وضع تاریخی اتفاق افتاده است. استیلای غرب به معنای استیلای جهان مدرن، با هیچ روش سیاسی و نظامی برطرف نمی شود. امروز همه ما از درون ساختارهای جامعه مدرن است که می توانیم تعامل داشته باشیم و گریزی از این امر نیست. این ساختارها را حتی اگر قرار بر تغییرشان باشد، باید خوب مطالعه کرد و خوب فهمید و سپس برای تغییر آن چاره ای اندیشید و البته همین هم از درون این جهان مدرن ممکن و میسور می گردد.

این تذکر داده شد تا دوگانه هایی مانند سنتی-مدرن، شرقی-غربی و مانند آن از دل نتیجه گیری خارج شوند. سنت گرایان و اصحاب حکمت انسی از بابت آموختن ماجرای غرب و غربی شدن و غربزدگی، دِین بزرگی بر گردن ما دارند و ما به کمک آنها بود که فهمیدیم تفکر مدرن چیست و چه تمایز مهمی با سنت تاریخی ما دارد. اما امروز و در عرصه عمل پرسشهایی از این است که: باید اقتصاد غربی را بپذیریم یا نه؟ باید رسانه های غربی را داشته باشیم یا نه؟ و امثال آن، بغایت رهزن و بی اساس هستند و نتایج خسارت بار آن را هم کاملاً مشاهده می کنیم. ما در اصل بودن در جهان غربی و استفاده از ساختارهای آن اختیاری نداریم و ناگزیر باید همراه با آن باشیم. آنچه که اختیار آن را داریم، کم و کیف استفاده از انحای غربی بودن است. غرب هر چند از نظر تفکر وحدت دارد، ولی از نظر ایدئولوژی و صور زندگی و برنامه ریزیها و مدلها و امثال آن تکثر دارد و ما نه تنها اختیار بررسی و انتخاب بهترین روشهای موجود را در تناسب با وضع خود داریم، بلکه اصلاً خودمان هم می توانیم به تدریج، طراح یکی از انواع زیست –که طبعاً باید بهترین نوع آن برای ما باشد- در تاریخ غربی شویم. بین آمریکا، بریتانیا، فرانسه، آلمان، ایتالیا، سوئیس، کشورهای اسکاندیناوی، روسیه و ژاپن، از نظر غربی بودن هیچ تفاوت تاریخی و تفکری وجود ندارد. اما هر یک از این کشورها، از برنامه ریزی اجتماعی و اقتصادی متمایزی بهره می برند و بخاطر مشتی شعار و دوگانه سازی های بی ربط، زندگی انضمامی خود را قربانی نمی کنند. بانکداری ورشکسته و سرتاسر ربوی ما، معلول اقتصاد سرمایه داری نیست، سرمایه داری صرفاً امکان آن را فراهم کرده است. این بانکداری معلول اشتباهات انباشته شده و خیانتهای افراد سودجو است. وضع محیط زیست و انرژی و … هم همینطور است. هیچ جبری برای این که ما در این نقطه باشیم وجود نداشت. جهل و سهل انگاری و لجبازی های کودکانه خود را –که بهایش را مردم و نسل آنها پرداخت می کنند- نباید گردن دیگران انداخت.

این دوگانه سازی های جعلی و بی اساس در فضای رسانه ای ما هم وجود دارد: جذاب-غیرجذاب، مخاطب کمّی بالا-بی مخاطب… . اصحاب رسانه فکر می کنند یا باید تمام هم و غم خود را مصروف ساخت برنامه های لیبرال سازند و دل را به تعداد بالای مخاطبان در نظرسنجی های کمّی سازمان خوش دارند یا باید صدا و سیما را تبدیل به منبر کنند. نگارنده علی رغم این که به دلسوزی و حسن نیت اغلب مدیران سازمان ایمان دارد، ولی باید با کمال تأسف اعلام کند که این تلقی ها، خام، ساده اندیشانه و ناشی از فقدان پشتوانه مطالعاتی است –چه پشتوانه مطالعاتی وقتی دغدغه برخی از افرادی که چنین وظایفی دارند این است که هر چه زودتر به «شو» برسند؟

برنامه سازی لیبرال نمی تواند و نباید متوقف شود چرا که امروز بخش قابل توجهی از طبقه مرفه ساکن در کلانشهرها به تبع سیاستهای دهه 70 به بعد، از نوعی روحیه لیبرال برخوردار هستند و این قشر هم باید سرگرمی های متناسب با خود را داشته باشند. شبکه نسیم این کار را بر عهده گرفته بود و خندوانه استانداردترین و کم آسیب ترین این برنامه ها بود. اما چه کسی گفته است بخاطر این قشر از مردم، باید بقیه کشور هم برنامه های لیبرال را در صدر همه برنامه ریزیها تحمل کنند و در پیش چشم خود شاهد تغییرات فرهنگی نسلشان گردند؟! این دیگر نه لیبرالیسم که فاشیسم است. امروز صدا و سیما، رکن رکین پورنوگرافی اسلامی شده است و با قدرت در حال بسط این رویکرد است. کمی که با مدیران حشر و نشر داشته باشید، می بینید لحظه ای آرام و قرار ندارند، انبوهی از خواسته های عجیب و غریب که تقریباً همگی آنها تقلیدی از چیزی در رسانه های راست گراست، آنها را محاصره کرده است و ایشان به سختی می توانند لحظاتی درباره این راست گرایی خشن و وحشتناک در رسانه های کشور تأمل کنند. صدا و سیما که همچنان قدرت مندترین رسانه کشور است امروز به تسخیر نئولیبرالهای ریش دار-چادری درآمده است. نئولیبرالیسم مذهبی، خشن ترین گونه از لیبرالیسمی است که دیده شده است. برای تقریب به ذهن جنگهای مذهبی بعد از پروتستانتیسم را به یاد آورید یا حکومت کالون را یا همه تجاربی را که از بنیادگرایان آمریکایی و اسرائیلی دارید. نئولیبرال مذهبی با یقه سفید بسته شده آخوندی و تسبیح به دست و یا مثلاً با چادری مشکی و چهره ای اخم کرده، در حال تمسخر همه آن چیزی است که در زبان مدعی ترویج آن است. او به خشن ترین شکل ممکن، وقیح ترین نوع از برنامه های نئولیبرال و متناسب با سرمایه داری نوین را که پایتخت و مآل آن آمریکاست، می سازد و چند دقیقه بعد هم «شعار» مرگ بر آمریکا را به آن ضمیمه می کند. این گونه خطرناک، از این جهت مهم است که دجالی است همه جانبه، با هیچ محتوایی با هیچ فکری، با هیچ هنری، با هیچ فلسفه ای با هیچ تأمل و مکثی نسبتی ندارد و حسب آنچه طبق غریزه و به صرافت طبع از مناسبات جامعه مصرفی آموخته است، با قدرت و اطلاق، به بسط فرهنگ مصرف گرا، نمایشی، توهم زا، تخدیری، سیاست زدا، معناگریز، گله ای و هیجانی می پردازد و هر مخالفی را هم با استعمال مشتی الفاظ تهی از معنا و شعارهای بی سر و ته مثل: «این حرفها فلسفی است، اینها ربطی به واقعیت ندارد، اینها جذابیت ندارد، اینها… » و یا شعار ارگانی مشاور رئیس جمهور: «اینها حرفهای چپ است» (که از فرط رقت بار بودن ارزش پاسخ دادن هم ندارد) و با کمک بودجه هایی که با زد و بند و «زبل بازی» دریافت کرده است، از سر راه برمی دارد و محو می کند.

پورنوگرافی اسلامی، انواع مشابه هم دارد، ولی آن انواع به مراتب قابل دفاع تر هستند. مثلاً چون ژاپن موفق شد در باطن غرب جایی برای خود بیابد و همه مناسبات خود را کمابیش با تفکر غربی بازسازی کند، ملغمه های ژاپنی آن معنادار هستند. حتی و با تسامح زیاد، می توان اسلامیزاسیون مالزیایی را هم چیزی خواند. یا لیبرال-سرمایه داری کاستی هندی را که البته به مراتب از امروز ما در عدالت توزیعی موفق تر هستند. اما پورنوگرافی اسلامی –که اساساً به بهانه مقابله با آن و بدون اتکا بر هیچ مبنای نظری و موفقیت عملی و صرفاً متکی بر مشتی دروغ و شعار بی معنا و زد و بندهای مدیریتی و زبل بازی های امروزی ظاهر می شود- هیچ اساسی ندارد که هیچ، هیچ نتیجه ای هم ندارد جز یک آنارشیسم همه جانبه فرهنگی و اجتماعی و شاید روزی، سیاسی و نظامی.

نسبت آرمان و واقعیت در پروژه فکری داوری اردکانی

نسبت آرمان و واقعیت در پروژه فکری داوری اردکانی

اشاره:
مدتی پیش نگارنده سخنرانی کوتاهی در دانشگاه امام صادق(ع) درباره تفکر دکتر رضا داوری اردکانی داشت که به فاصله یکی دو ساعت و با ویراستاری کمی شتابزده در اختیار سایت خبرگزاری مهر قرار گرفته بود. از آنجا که این ویراستاری نیاز به بازبینی داشت و هماهنگی قبلی با راقم این سطور صورت نگرفته بود، به درخواست بنده و بزرگواری دوستان عزیز در سرویس اندیشه خبرگزاری، مطلب حذف شد. با اینحال در همین فاصله کوتاه، متن و هم فایل صوتی آن در فضای مجازی بازنشر شد و از جمله در سایت منتسب به استاد داوری اردکانی هم منتشر گشت.
مدتی پیش دوستان فرهیخته روزنامه فرهیختگان نیز این فایل را پیاده و ویراستاری کردند و بعد از انجام ملاحظانی دیروز آن را منتشر ساختند. ضمن تشکر از تک تک دوستانی که برای برگزاری آن جلسه و تهیه متن آن زحمت کشیده اند، یادآور می شود این نسخه از متن، تنها نسخه ای است که مورد تأیید نگارنده است. تشکر ویژه دارم از مدیریت سایت و کانال دکتر داوری اردکانی.

متن منتشر شده در روزنامه فرهیختگان:

در دومین جلسه از سلسله نشست‌های «ایرانی‌ها چه در سر دارند» که به همت «پژوهشکده فرهنگ و هنر اسلامی حوزه هنری» و با همکاری «مرکز تحقیقات بسیج دانشگاه امام صادق(ع)» برگزار شد، «برنامه پژوهشی دکتر رضا داوری‌اردکانی» توسط دکتر سیدمهدی ناظمی‌قره‌باغ مورد بررسی قرار گرفت که متن کامل سخنرانی ایشان را در ادامه خواهید خواند. گفتنی است پیش از این گزارشی اجمالی از این برنامه در یکی از سایت‌ها منتشر شده بود که به دلیل عدم دقت کافی به درخواست سخنران محترم حذف شده و اکنون «فرهیختگان» این نسخه مشروح  را با موافقت ایشان منتشر می‌کند.

صحبت درباره آقای دکتر داوری‌اردکانی و اصطلاحا«پروژه فکری» ایشان، دشوار است. کسانی که آثار ایشان را مطالعه می‌کنند، حتما می‌دانند آقای دکتر داوری هم تطور و تغییر فکری دارد و هم افکار ایشان تنوع موضوعی بالایی دارد یعنی به موضوعات متفاوت، متغیر و متنوعی می‌پردازد. غیر از اینها، تفکر ایشان دیریاب است. گرچه ادبیات خیلی روان و سلیس و نثر دکتر داوری الگویی از ادبیات امروز فارسی ماست و کمتر کسی می‌تواند مانند ایشان فارسی را خوب و ادیبانه بنویسد، ولی اینکه ایشان در پس این کلمات و الفاظ چه می‌گوید، آسان‌یاب نیست و سوءتفاهم درباره آن بسیار زیاد است چه سوءتفاهم‌های طبیعی -که کسی خوانده و متوجه نشده- و چه سوءتفاهمی که اصلا طبیعی نیست -کسی می‌خواند که اصلا متوجه نشود!- مانند مواجهه‌ای که گرایش موسوم به روشنفکری دینی با دکتر داوری دارد و بنایش بر تحریف و دروغگویی درباره دیدگاه ایشان است.

دکتر داوری فضل تقدم بر اغلب اندیشمندان حال حاضر ما دارد و بسیاری کسان -با وجود اینکه ممکن است خود مدعی نقد آقای داوری باشند- به‌نحوی از دکتر داوری یا از دکتر فردید متاثر هستند و از ایشان استفاده کرده‌اند.

در آغاز، چند سطر از یکی از آخرین نوشته‌های ایشان را که سال 97 منتشر شده -به‌نام «اکنون و آینده ما»- می‌خوانم که جملاتی خیلی‌خیلی ساده به‌نظر می‌آید:

«زمان، تاریخ، اکنون، گذشته و آینده، الفاظ و مفاهیمی هستند که بسیار به‌کار می‌روند، اما به‌راستی سرشت این مفاهیم چیستند؟ گذشته و اکنونیت ما چیست؟ و چه چیز قوام‌بخش آینده ماست؟ آیا آینده نقطه یا جایی است که باید بدان برسیم یا آینده ما ربطی وثیق با اکنونیت ما و نحوه بودن ما دارد. آیا همه جوامع بالضروره و لامحاله به‌سوی آینده حرکت می‌کنند یا همچنین ممکن است اسیر حالی مکرر و تکرارپذیر باشند. درجوامع توسعه‌نیافته نیز به‌تبع جوامع توسعه‌یافته غربی، بسیار از آینده‌نگری و آینده‌اندیشی سخن گفته می‌شود و در آنها به‌تازگی نهادهای آینده‌پژوهی تاسیس شده و متخصصان رشته‌های گوناگون هم اطلاعات بسیاری درخصوص وضع موجود و امکان‌های آینده گردآوری کرده‌اند. اما آیا به‌راستی آینده‌نگاری، آینده‌نگری و آینده‌اندیشی یکی است؟ چه کسی به‌حقیقت می‌تواند از آینده سخن گوید؟ آیا افق آینده برای همه جوامع گشوده است؟ آینده با وضع کوچه، بازار، مدرسه، کار، اشتغال و اخلاق عمومی چه نسبتی دارد؟ آینده‌نگری از چه شرایط و لوازم خاصی برخوردار است؟ آینده‌اندیشی با فلسفه چه نسبتی دارد؟»

ما در 100 تا 200 سال اخیر خیلی تغییر کرده‌ایم. البته نسل من، کسانی که هم‌سن‌و‌سال من بودند، چند سال پیش همینجا می‌نشستیم و بحث و فکر می‌کردیم که ما خیلی باثبات بوده‌ایم. نسل شما که پای کامپیوتر و گوشی بزرگ شده‌اید، برای شما فهم این تغییر ظاهری، راحت‌تر است. خیلی از شهرهای بزرگ ما کوچه‌باغی بودند که امروزه پر از بزرگراه، اتوبان و ماشین‌های آخرین‌سیستم هستند. در همین تهران که ما «ظاهرا» آخرین «مظاهر» زندگی مبتنی‌بر الگوهای سرمایه‌داری را در همینجا می‌بینیم. عده‌ای با آمریکا تنظیمند و آخرین مظاهر تکنولوژی را استفاده می‌کنند و با آخرین شوها و آخرین موسیقی‌هایی که کار می‌شود هماهنگند و عده‌ای هم هستند که دوست دارند هماهنگ باشند و چنین آرزویی دارند!
به بطن هر الگوی رفتاری و هر الگو و منشی که می‌روید و کندوکاو می‌کنید و درباره آن سوال می‌کنید، می‌بینید همه آن چیزهایی را که اصرار داریم به‌عنوان تفاوت‌ها و مظاهر متفاوت‌بودن خود بیان کنیم، یک وضع قلابی دارند. ما انسان‌ها همیشه چیزی را می‌پرستیم، مختار نیستیم که نپرستیم، مختار هستیم که چه چیزی را بپرستیم و چه چیزی را نپرستیم ولی در اصل پرستش مختار نیستیم و خود را برای آن چیزی که می‌پرستیم قربانی می‌کنیم. به این ترتیب حسب علاقه‌ای که به پرستش داریم، خود را برای این مظاهر قربانی می‌کنیم.

من دیروز کلیپی دیدم و شما مشابه آن را صدها بار دیده‌اید که یک خانم و آقای جوانی از تیپ‌های شمال شهری، سگ گمشده خود را پیدا کرده بودند و چنان زار زار گریه می‌کردند که حسودی کردم کاش یک‌بار برای خدا این‌طور گریه می‌کردیم! ما حسب پرستش‌گری خود همیشه می‌پرستیم. [در 100 تا 200سال اخیر هم کمابیش قربانی یک پرستش قلابی بوده‌ایم] گرچه به‌ظاهر فکر می‌کنیم بسیار متفاوت شده‌ایم.

خاتمی که رئیس‌جمهور شد، اولین «پرسش مهر» را مطرح کرد: «چرا ما ایرانی‌ها قانون‌مدار نیستیم و به قانون احترام نمی‌گذاریم؟» آقای خاتمی، رئیس‌جمهور جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان روحانی روشنفکر، این سوال را پرسید. حرفی را زد که نزدیک به 100 یا 200سال قدمت دارد. حرف میرزا ملکم‌خان، حرف «روشنفکری سطحی مشروطه» را بیان می‌کند.

اگر کسی به بیماری سخت و جانکاه مبتلا شود، هرنسخه‌ای را به‌عنوان درمان به او دهید، ممکن است عمل کند و امید درمان داشته باشد. ما ابتدا در وضع جانکاه و دردناکی با غرب روبه‌رو شدیم. البته آشنایی ابتدایی با فرنگ پیدا کرده بودیم ولی این فرنگ هنوز برای ما تبدیل به کلیت نشده بود. در این وضع دردناک، غرب را به‌مثابه یک ماجرای فکری و فرهنگی نفهمیدیم بلکه غرب را به‌مثابه یک سیاست خاص می‌فهمیدیم. می‌پرسیدیم این سیاست چیست؟ میرزا ملکم‌ها، آخوندزاده‌ها، طالب‌اف‌ها و… به ما می‌گفتند این سیاست مبتنی‌بر چیزی به نام قانون است. یک منجی است. مگر شما منجی دوست ندارید؟ منجی‌ای هست به‌نام قانون! قانون را بیاورید، همه مشکلات حل می‌شود. عدالت‌خانه و نظمیه تاسیس می‌کنیم و تمام می‌شود. فکر می‌کنید قانون چیزی است که با آن موفق می‌شوید از روی موانع بپرید و به جایگاه خاصی برسید؟ چنین قانونی وجود ندارد. چیز دیگری را باید جست‌وجو کنید و از چیز دیگری باید بپرسید. این بنیادی‌ترین حرفی است که می‌توان بیان کرد و تقریبا می‌توان گفت همه به‌ویژه طیف روشنفکران جامعه -از باسوادترین‌ها تا بی‌سوادترین‌های‌شان- به عدم فهم این مساله مبتلا هستند. اصلا از کجا شد که فکر می‌کنید به اختیار شما است که به آن فرنگی که ناصرالدین‌شاه با کالسکه و قطار رفت و دید یا روسای‌جمهور شما با هواپیما رفتند و خودش یا نسخه‌های بدلش را در کره‌جنوبی، مالزی و… دیدند، شما چه شد که فکر کردید این فرنگ یک «بسته» است؟

نگاه میرزا ملکم‌خان تا نگاه روشنفکران ما یا اساتید شما که بعضی مشاور، وزیر و وکیل هستند، همین است که می‌گویند غرب یک بسته است. این بسته را می‌برید و اعمال می‌کنید. رضاخان با این تلقی رضاشاه شد. گفتند با تبلیغ و روزنامه و مشروطه، کاری درست نشد و قلدری را می‌خواهیم که پای کار بایستد و به‌زور این بسته را حقنه کند. الان هم نه‌تنها دیدگاه بعضی از مردم همین است بلکه برخی از روشنفکران و تحصیل‌کرده‌ها هم همین طرز فکر را دارند، یک‌نفر می‌خواهیم که این بسته، این CDشهرفرنگ را ببرد و در جامعه فرو کند. می‌گویند اگر به رغبت نشد، به‌زور انجامش می‌دهیم؛ اگر با کودتای صریح نشد، با کودتای ضمنی این کار را انجام می‌دهیم.

شبکه‌‌های اجتماعی با این هدف ساخته شدند. اتفاقی که نمی‌شود با رسانه‌های رسمی انجام داد، شبکه‌های اجتماعی خودبه‌خود الگوی یک انسان لیبرال را برای انسان‌ها می‌سازند. الان با این طیف عظیمی که مخاطب اینستاگرام هستند چه حرفی می‌توانید بزنید؟ چه حرف شما مورد توجه قرار می‌گیرد؟ شبکه اجتماعی خود به خود انسان متناسب با خود را در فضای نت می‌سازد و آن انسان رابطه اقتصادی خاصی را می‌طلبد، رابطه سیاسی خاصی را می‌طلبد، رابطه فرهنگی و اجتماعی خاصی را می‌طلبد. آقای یوسف اباذری، آقای کچوئیان و همه بزرگواران را جمع کنید و 24 ساعته به اینها تریبون بدهید و دائم در حال سخنرانی باشند. در ساحت عمومی جامعه چه تفاوتی می‌کند؟ هیچ. چون در ساحت عمومی اجتماع، رسانه فاصله‌ای بین [اقتضائات] «فکر» و «[لزوم رعایت مخاطبان، یعنی] مردم» ایجاد کرده است که اصلاح را دشوار می‌کند. اگر بتوانند طبقه سیاسی و اقتصادی را با این وضع همراه کنید -که تقریبا این اتفاق هم افتاده است- فکر و فرهنگ و… افسانه می‌شود چون مناسبات اقتصادی، مناسبات فرهنگی، مناسبات سیاسی، مناسبات اجتماعی مستقل می‌شود. در این منظومه هم هیچ‌نیازی به اهل فکر و فرهنگ نیست و هیچ دخالتی در آن کار نمی‌توانند داشته باشند.

چرا این پروژه اجرا و اعمال می‌شود؟ اینکه می‌گویم اعمال می‌شود به این دلیل نیست که آنچه در رویای این افراد است محقق می‌شود. آنها این رویا را با خود به گور خواهند برد. چطور؟ به یکی از این دو شکل که یا توفیق نصیب حال ما می‌شود و ما می‌توانیم راه دیگری را باز کنیم یا اینکه توفیقی نصیب حال ما نمی‌شود و همه از بین می‌رویم چراکه نمی‌توان تفکر را دور زد. تفکر تلقی کلانی است که نسبت به چیزها داریم. نسبت به انسان‌ها، سیاست، فرهنگ و اجتماع داریم. این تلقی کلان را نمی‌توانیم دور بزنیم. اگر مناسبات سیاسی‌ یا مهندسی افکار عمومی‌‌ای در کار آوردید که متناسب با فرهنگ و زندگی عامه مردم یا خواسته‌ها و فکر و تلقی آنها نبود، کشور را بحرانی می‌کنید و این بحران ممکن است رادیکال شود و به آنارشیسم مطلق هم برسد.

استادان و استراتژیست‌هایی که این پروژه را پیش می‌برند، فکر می‌کنند فکر انسان بالکل قابل مهندسی است. بلی، ذائقه انسان تا حدی قابل مهندسی است و آرای انسان قابل مهندسی است و بسیاری از برخوردها و رفتارهای ما تا حدی -توسط متخصصان آن- قابل مهندسی است و اگر درست کار را انجام دهند، می‌توانند ما را مهندسی کنند و در کانال‌هایی قرار دهند. اما توجه کنید… ما تلقی‌ای کلی درباره عدالت داریم. از زمان انوشیروان تا جایی که به یاد می‌آوریم این تلقی بوده و تا الان هم تداوم دارد. شیعه شدن ما باعث شد خیلی جدی‌تر به این مطلب بپردازیم. مهم نیست این فردی که با شما در تاکسی می‌نشیند مسلمان باشد یا بگوید من به چیزی اعتقاد ندارم؛ مهم این است که تلقی او از عدالت همان تلقی است و اجمالا همان تلقی شماست. این تلقی از عدالت که تلقی شما از «تبعیض» و «برخورد سیاستمداران» و «اقتصاد کشور» را ایجاد می‌کند، هیچ‌گاه به شما اجازه نخواهد داد کشوری بسازید که حتی به اندازه هند لیبرال باشد. تازه هند کشوری است که به عدالت توزیعی هم خیلی بیشتر از ما اهتمام دارد و به فقرا می‌رسد و به آنها توجه دارد. فکر شما اجازه نمی‌دهد یک نگاه لیبرال حتی به همان اندازه بر ما حاکمیت مطلق پیدا کند. چرا این را نمی‌فهمیم؟ این را نمی‌فهمیم چون عقبه فکری ما از زمان میرزا ملکم‌خان همین بوده.

در همه دنیا لیبرالیسم قوی است. حرف اول را لیبرالیسم می‌زند. در همه دنیا لابی‌های یهود و طرفداران اسرائیل قوی و ذی‌نفوذ و ثروتمند هستند. این درست است. دو تا سه سال پیش آخرین کتاب از سلسله آثار مارتین هایدگر به‌چاپ رسید: «دفترچه‌های سیاه.»

وقتی کتاب به بازار آمد آقای گونتر فیگال -یکی از شخصیت‌های فلسفی که تمام اعتبار خود را مدیون این است که مفسر و شارح هایدگر بوده و عمری درباره پدیدارشناسی، هرمنوتیک و هایدگر نوشته و گفته، در کشوری که مادر فلسفه است و الان وقتی می‌گویید فلسفه، در دنیای امروز به معنی آلمان است،- در شهری که کرسی تدریس هایدگر بوده و شهر هایدگر است بعد از انتشار این اثر یک بیانیه جنجالی داد. اثر مجموعه فیش‌ها، سخنرانی‌ها و کارهای پراکنده هایدگر بود. در اینها از جمله چند خط تعریض به یهود بود؛ -اینها را کسی نمی‌داند، در مجامع روشنفکری اعیان‌نشین تهران که بروید، هیچ‌کدام نمی‌دانند – در هزار و 200 صفحه دو صفحه و نیم را می‌توان پیدا کرد که چند خط تعریض به یهود بود. قدرت لابی یهود و قدرت لیبرال-دموکراسی به حدی زیاد است که گفتند کرسی هایدگر را تعطیل کنید.

کرسی تدریس به اشکال مختلف تاسیس می‌شود و یک شکل آن چنین است که یک فیلسوف یا شخصیت مهم علمی که از دنیا می‌رود به یاد او یک کرسی تدریس می‌گذارند و معمولا مهم است که چه کسی جانشین او می‌شود چون آن فرد باید بالاترین اعتبار علمی را در آن شاخه علمی داشته باشد. گفتند که ما کرسی تدریس هایدگر را تعطیل می‌کنیم، فلسفه زبان یعنی رقیب فلسفه آلمانی، فلسفه زبان انگلیسی را اینجا تدریس می‌کنیم. خود فیگال هم همانند یک وزیر که از دولتی می‌رود و می‌گوید این چه وضعی است و من نمی‌توانم تحمل کنم، استعفا داد. خیلی مضحک و خنده‌دار بود. هایدگر 60،50 سال پیش مرد و همه هم می‌دانستند. دانشجوی اولیه فلسفه غرب در آلمان می‌دانست هایدگر اینها را در کار خود داشته است. نخوانده ولی می‌داند و چیز پنهانی نبوده است. این شامورتی بازی‌ها برای چیست؟ برای اینکه فشار وجود دارد. فشار لابی آنقدر است که طرف اعتبار علمی خود را زیرپا می‌گذارد که از این فشار رها شود ولی چون خرد غربی در جای خود و در سرزمین خود سر جای خود قرار دارد چهار روز گذشت، این بلوا تمام شد و هر کسی سرجای خود بازگشت. نه کسی عوض شد و نه کرسی تدریس عوض شد و همه‌چیز دوباره سر جای خود ادامه پیدا کرد. هیچ اتفاق خاصی نیفتاد و افراد هم از یاد بردند.

تفاوت آلمان با ایران چیست؟ ارنست کاسیرر -که فیلسوفی نوکانتی بوده و با هایدگر مناظره‌ای داشته و در آن مناظره نتوانسته از پس ماجرا برآید و باعث می‌شود هایدگر خیلی مشهور شود و یک کرسی تدریس مهمی نصیب هایدگر شود. کاسیرر هم از پیش اعتباری داشته است و اتفاق خاصی برای او نمی‌افتد. مترجم آثار کاسیرر به فارسی چندسال است که تمام هم و غم خود را در این کشور گذاشته که بگوید هایدگر نازی و فاشیست بوده است. هر چه می‌گوییم استدلالش کجاست؟ دلیلش چیست؟ استنادی ندارند. تمام استنادها همین است که عرض کردم. یک سخنرانی موقعی که ریاست دانشگاه فرایبورگ را داشته است و چند عبارت از این دست، ابدا قابل اتکا و اعتنا نیست. فرق ما و آلمان این است که خرد غربی، تفکر غربی به همان معنایی که خیلی از ماها نقد می‌کنیم آنجا واقعی است. آن واقعیت می‌گوید این لیبرال‌دموکراسی و این هم نظام سرمایه‌داری سر جای خود است و این گوشه را هم به من می‌دهید. اینجا مثلا دانشگاه است. دانشگاه هم سر جای خود است. در دانشگاه من رادیکال‌ترین افکار را هم بحث می‌کنم. هم هایدگر، هم فوکو و… در دانشگاه بحث می‌شود و خیلی قوی‌تر و باکیفیت‌تر و بهتر از آن چه در کشورهای جهان سوم و توسعه‌نیافته بخواهد بحث شود. یک عده هستند می‌خواهند [مسائل را با هم] قاطی کنند، جای آنها مشخص است ولی در کشور ما همه‌چیز با هم قاطی است. آن زمان که دانشجو بودیم، آن زمان که غرب‌شناسی را اینجا طرح می‌کردیم، اگر مثلا درباره لیبرالیسم از استاد معارف می‌پرسیدیم، می‌گفت چی هست؟ وقتی توضیح می‌دادیم و او بلد نبود، مجبور بود با شما بازی فکری کند. مجادله و جدل می‌کرد. در همین دانشگاه استاد و هیات‌علمی فلسفه که می‌شناسید و انسان بزرگواری است، سر کلاس آمد و اشاره به هایدگر شد، گفت هایدگر که نازی بود و بهتر است به او توجه نکنید. این تلقی امثال ما از فکر غربی است از کسی برای شما مثال زدم که هیات‌علمی دانشگاه و استاد معتبری است و در دانشگاه به آثار او ارجاع داده می‌شود.

یعنی در کشورهای دیگر این اتفاقات نمی‌افتد؟

جای آن در ژورنالیسم است. می‌توانید کتاب بنویسید. همان آقایی که گفتم مترجم کاسیرر است از کتاب‌های غربی استفاده می‌کند یعنی کتابی نوشته شده و همه می‌دانند این کتاب در هیچ دانشگاهی تدریس نمی‌شود. در دانشگاه اگر رفتید، باید متن فلسفه را تدریس کنید. آن کتاب هم هست و عده‌ای می‌خوانند. متوسط‌ها و کافه‌ای‌ها می‌خوانند. البته منظور من این نیست که همه دانشگاه‌های ما این‌طور است. نباید انکار کرد که از جهاتی پیشرفت و از جهاتی پسرفت داشته‌ایم. به مدد کارهای امثال دکتر داوری در دانشگاه‌ها، یک نسلی آمدند و خواندند و تدریس می‌کنند. منظور من توجه به تفکر است. دو استاد داشتیم که از اینها خیلی خوب فلسفه اسلامی را یاد می‌گرفتم. یکی همین بزرگواری بود که مثال زدم. گفت شما برای چه فلسفه می‌خوانید و هر کسی چیزی گفت. گفت من دین و فلسفه را دو چیز متفاوت می‌دانم و فقط می‌گویم فلسفه بخوانید که فردا وارد کسب‌وکار شدید، نان حلال بخورید. یعنی می‌خواهید فلسفه را تدریس کنید بلد باشید و مجبور نشوید پژوهش‌های قلابی انجام دهید. البته آن زمان نمی‌فهمیدیم این حرف به چه معنی است، الان می‌فهمیم چه می‌گوید و خودش هم پژوهشگر است و خیلی منضبط و اهل رعایت حلال و حرام بود. ایشان یک تلقی از فلسفه داشت که «فلسفه بخوانید برای هیچ».

استاد دیگری هم داشتیم که ایشان متن‌شناس خوبی بود. ایشان علت خواندن فلسفه را پرسید و ما دوباره همین دلایل را بیان کردیم. گفت من هیچ دلیلی برای خواندن فلسفه ندارم و فقط لذت می‌برم که پیچ و مهره‌های ماشین را باز کنم و ببندم.
امروز دیگر امکاناتی ایجاد شده و امیدواری هم هست. من نمی‌گویم ببینید گذشته چطور بوده، بلکه منظور این است که ببینید کار سخت است. برای همین است که از کشورمان، هم از روشنفکران و هم از غیرروشنفکران مثال زدم تا قدری روشن شود که در چه وضعی نسبت به تفکر قرار داریم.

همین که فرمودید در دانشگاه این امکان ایجاد می‌شود، همین اتفاق در سطح اجتماعی در قبال آرمان روی می‌دهد. فرهنگ آرمان می‌تواند به همین ترتیب جا بیفتد.

احتمال این وجود دارد. از بچگی به ما گفته‌اند ژاپن را دیدید بمب زدند و ویران شد و آلمان را دیدید ویرانه بود و چطور در مدت کوتاهی ساخته شد؟ البته یکسری از دلایل زمینه اقتصادی و بین‌المللی دارد، منتها یک وجهی هم دارد و تنها بین‌المللی نیست؛ آنکه امکان ساختْ برای یک قوم فراهم است. یعنی ژاپنی که شرقی بوده و هنوز هم به یک معنا در جغرافیای شرق قرار دارد و چیزهایی از سنت خود را حفظ کرده، موفق شده آینده را با عقلانیت غربی به ورژن ژاپنی بسازد.

در دوره‌ای که خیلی فلسفه در آلمان داغ است و شاهد فیلسوفان مختلفی هستیم فیلسوف‌های آلمانی از هایدگر و استاد او هوسرل از ژاپن و چین شاگرد دارند و ما هیچ‌کسی را از خاورمیانه نداریم. ژاپن و چین که همانند ما سنت فلسفی نداشتند، سنت آنها اسطوره‌ای است. امروزه تحت عناوینی می‌گویند ما فلسفه شرقی داشتیم اما منظورشان از فلسفه شرقی، فلسفه عقلی به این شکلی که ما داریم، نیست و منظور همان اسطوره‌ها و حکمت‌هاست. ولی آنها که فرهنگ‌شان غیرحکمی و غیرفلسفی بوده است، پیش بزرگ‌ترین فیلسوفان جهان شاگردانی داشتند، آیا این را با مشخص بودن مسیر توسعه در کشورهایی مانند چین، ژاپن و کره بی‌ارتباط می‌دانید یا معتقدید اینها در کنار هم است؟

در چین که به بلوک شرق وابسته بود و کره که به بلوک غرب وابسته بود، اگر 40 سال پیش به یک نفر می‌گفتید مثلا چین50 سال دیگر در این نقطه است به شما می‌خندید. احدالناسی باور نمی‌کرد چین 50 سال دیگر چنین ابرقدرتی شود. تنها چیزی که داشت موفق شده بود از بلوک شرق سلاح اتمی را بگیرد.

نکته اینجاست که ژاپن با داشتن سنتی قوی‌ می‌تواند مدرنیته ژاپنی را برای خود بازسازی کند.

سوال این است که از کجا می‌تواند بازسازی کند؟ آن نقطه عزیمت که ژاپن را ژاپن می‌کند، نقطه عزیمت در «فکر» است. نقطه عزیمت در «پروژه» نیست.

ژاپن یک ارتش سامورایی قوی داشت. ژاپن همیشه قوی بود و هیچ‌گاه ضعیف نبود. آن ژاپن در وهله‌ای متوجه «بحران» می‌شود. روشنفکر ژاپنی نمی‌گوید بحران از قانون یا از زور است؛ یا مثل امیرکبیر نگفت بحران از فنون است و دارالفنون می‌زنیم [و حل می‌شود]. امیرکبیر در ذهن خود این را داشت که حکمت را که من مجاز نیستم داخل شوم، برای علماست و نباید نزدیک ساحت علما شوم. من می‌گویم به من اسلحه‌سازی و داروسازی یاد دهید. به من بگویید بیماری‌های واگیردار را چطور درمان کنم. حتی در دارالفنون به ذهن ما نرسید چطور نظام پزشکی ایجاد کنیم!

اصل تفاوت مهم و معضلات سلامت ما در فقدان نظام بهداشت است؛ نه ما بلکه کل جهان سنتی و تاریخ سنتی فاقد نظام پزشکی است و هیچ ایرادی هم نداشت برای خودش، یعنی نیازی احساس نمی‌کرد. پزشکی یک امر طایفه‌ای و خانوادگی بود و تنها در جایی که بیماری واگیردار همانند طاعون و وبا می‌آمد اینها کم می‌آوردند. اما درجایی که وضع طبیعی بود، پزشکی جواب می‌داد. چرا وقتی امیرکبیر پزشکی مدرن را تاسیس می‌کند به این فکر نمی‌افتیم که چطور نظام پزشکی در جهان ما محقق می‌شود؟ یکی از جملاتی که آقای داوری خیلی نقل می‌کند و تاکید دارد، این است که عباس‌میرزا با لگد به توپ زد و گفت فرنگی این توپ را چطور می‌سازد که من نمی‌توانم بسازم؟ عباس‌میرزا برای جنگ ایران و روس است. قبل از عباس‌میرزا چه زمانی به توپ رسیدیم؟ حداقل در صفویه ما سلاح آتشین داشیم. سلاح آتشین که غربی برای ما به صورت پروژه‌ای ساخته است. غربی‌ها که سلاح آتشین برای ما می‌سازند خودشان از کجا یاد گرفته‌اند؟ خودشان از مغول، چین و ما یاد گرفته‌اند. باروت را مغول از چین آورده است و به جای اینکه تیرها را در کمان بگذارد، باروت پشت آن می‌زند و یک چیز ابتدایی درست می‌کند. غربی‌ها با این کار تحولی در فرهنگ خود می‌بینند و راه را باز می‌کنند. اینکه می‌گویم غرب بسته‌بندی نیست [به همین معناست که غرب] آن چیزی نیست که اینطور دست شما باشد و من در جیب خود بگذارم و ببرم. [غربی‌ها] راه را باز می‌بینند و الا مگر شاه‌عباس شاه بی‌کفایتی بود؟ یکی از لایق‌ترین رجال کل تاریخ ایران بود. چرا ساخت سلاح آتشین در زمان شاه‌عباس نشد؟ مگر امیرکبیر بی‌کفایت بود؟ شاه‌عباس نتوانست یا نادرشاه نتوانست، چرا امیرکبیر نتوانست؟ این یک اتفاق است.

قدری به امروز برسیم. الان درست است که ما تلگراف نداریم و همه موبایل داریم و آخرین مدل‌های گوشی در جیب ماست اما آخرین مدل تلفن هم زمان قاجار در خانه‌های دربار بوده، تلگراف و چیزهای مختلف هم بوده است. هیچ‌وقت این‌طور نبود که ارتباط ما با ساخت‌های غرب و مصنوعات غرب قطع باشد. با مصنوعات غرب ارتباط داشتیم اما یک چیزی را نداشتیم و من هم نمی‌گویم باید آن چیز را داشته باشیم، چون اصلا عقل غربی به خواست من و شما نیست. عقل آن عینکی است که به چشم داریم و با آن هستی را قضاوت می‌کنیم. در کتاب «فیه مافیه»، مولانا می‌گوید اینکه شما بخواهید زمین و زمان را تغییر دهید و آن را تصرف کنید و تغییر دهید ارزشی ندارد، ارزش این است که شما بتوانید درون خود را مهذب کنید. فرهنگ ما فرهنگ مولوی است (یادداشتی در این باره نوشتم و قرار است در باشگاه اندیشه به صورت مسلسل منتشر شود).

روشنفکر فکر می‌کند اگر کتاب‌های مولوی را بسوزانیم مساله حل می‌شود! برای چه روشنفکر خشن است و از آن رضا شاه درمی‌آید؟ این خشونت ذاتی روشنفکری در کشورهای توسعه‌نیافته از چیست؟ چون فکر می‌کند مشکل، مقاومت یک عده است. آقای داوری همانند آقای فردید تنداخلاق نبود و خوش اخلاق است و از آقای داوری در خیلی موارد نمی‌توان بهانه‌ و گزکی گرفت. خیلی از روشنفکران می‌گویند آقای داوری خیلی خوبی‌ها دارد، ولی مانع مدرنیزاسیون ایران است. مگر شخص می‌تواند مانع مدرنیزاسیون شود؟ مگر آقای هاشمی از آقای داوری مشورت می‌گرفت که چطور کشور را اداره کنم؟ آقای خاتمی یا آقای احمدی‌نژاد می‌آمد [از داوری مشورت بگیرد]؟ در میان رجال چه کسی آثار ایشان را خوانده است؟ هیچ‌کسی!
آقای داوری پرسش می‌کند که شما برای اینکه به تجدد برسید شروطی در کار است. یکی از مهم‌ترین شروط آن که روشنفکری اساسا از آن تغافل می‌کند و برخی جاها آن را نمی‌فهمد، اتکای به سنت است. تجدد به ظاهر در مقابل سنت برای ما تعریف می‌شود و گفته می‌شود تجدد تقابل با سنت است. تجدد با سنت تفاوت دارد، اما تجدد به معنایی که در تفکر غربی می‌بینیم، امکاناتی را از فرهنگ مسیحی و از خود مسیحیت تاریخی می‌گیرد. امکاناتی را از فلسفه یونانی که از طریق اسلام و مسیحیت به آن منتقل شده، اخذ می‌کند. این امکانات را کنار هم می‌گذارد و آن اتفاق فکری که باید رخ دهد، در زمان خودش می‌افتد. اتفاقی که همه جهان را درگیر خود کرده است. غرب کاملا استعداد تجدد را از سنت گذشته خود گرفته است. همین ژاپن که برای شما مثال زدم برای چه الگوی سیاستمداران ما بود؟ برای اینکه ژاپن خدای تکنولوژی و درعین حال کیمونو [پوش] و اخلاقی و مودب بود. هنوز هم مودب است و برخی هنوز در خانه کیمونو می‌پوشند.

ژاپن خیلی قابل مطالعه است. نه به خاطر اینکه آنها فکر می‌کردند، به خاطر اینکه بفهمیم تجدد ژاپنی قدرت خود را از سنت ژاپنی می‌گیرد. دست‌کم مقاله «راز سرزمین آفتاب» شهید آوینی را بخوانید.

در این فرصت کم این را هم بیان کنم که آقای داوری معتقد است در اصل دنیای متجدد، کلیت این جهان متجدد است و این اولین جهانی است که کل کره زمین را گرفته است. در گذشته شما همیشه «جهان‌ها» داشتید؛ جهان روم یک جهان بود، جهان یونانی یک جهان بود، جهان ایرانی یک جهان بود، جهان بومیان سرخپوست مکزیک که کسی اطلاعی از وجود آنها نداشت هم یک جهان برای خود بود. «جهان‌ها» بود. برای اولین بار در تاریخ بشریت یک جهان کل کره زمین را گرفته تا جایی که امکان فهم اینکه «می‌شود «جهان‌ها» داشت» در ذهن بسیاری از ما منتفی شده است و نمی‌توانیم بیش از یک جهان را تصور کنیم. این اتفاق، اتفاقی است که بد یا خوب افتاده است. از من و شما کسی اجازه نگرفته و این اتفاق افتاده است. خود آنها هم نمی‌دانستند که می‌افتد، این اتفاق تاریخی است. این اتفاق وقتی رخ می‌دهد یعنی اینکه مقداری از امکانات و اختیارات شما کاسته می‌شود. شما اگر به این امر احترام بگذارید و این را بفهمید که جهان که متجدد است به چه معنی است، یعنی شما خارج از نظام سرمایه‌داری نمی‌توانید روابط اقتصادی داشته باشید. نظام سرمایه‌داری نظامی است که «ذاتا» ربوی است. ذاتا و ضرورتا ربوی است. حالا ممکن است برخی جاها ربا کمتر و برخی جاها بیشتر باشد، برخی جاها کثیف‌تر و برخی جاها تمیزتر باشد، ولی ذاتا ربوی است.

خوب چه کنیم؟ می‌خواهیم زنده بمانیم و حکومت بچرخانیم. به هر حال با این نظام سرمایه‌داری، با این بانک‌های جهانی باید تعامل کرد.

جهان، جهان غربی است. این یک مساله است که ما باید بفهمیم. اینجا مخاطب ما هستیم چراکه از نتیجه تفکرات آقای داوری در دهه 50 و 60 نسلی از ما پدید آمدیم که خیلی غرب را نقد کردیم که غرب چنین و چنان است و وجوه مختلف تفکر غربی را نقد کردیم. شما امام صادقی‌ها هم با این بحث ناآشنا نیستید. خیلی از افراد و شخصیت‌هایی که غرب را نقد می‌کنند هم به هر حال کمی از خود آقای داوری متاثر هستند. آقای داوری از سرچشمه‌های مهم این مساله در ایران است ولیکن باید متوجه باشیم که وقتی غرب را نقد می‌کنیم لازمه ضروری‌اش این نیست که به چیز دیگری رسیده باشیم. نه چیز دیگری را در گذشته می‌توانیم سوار کامیون کنیم و به اینجا بیاوریم و نه اینکه همین الان صدر تا ذیل غرب را که نقد کردید بلافاصله به شما چیزی بدهند! خیر! درنهایت باید کارت کشیده و از خودپرداز پول بردارید و سوار همین ماشین شوید و به مسافرت بروید. پس از کلیت جهان غربی گریزی نیست. این را 40 سال پیش آقای داوری زیاد تاکید نمی‌کرد.

انقلاب اسلامی بعضا از ادبیات چپ هم متاثر بود و وقتی انقلاب اسلامی پیروز شد، متاسفانه خیلی از گرایش‌های چپ به انقلاب خیانت کردند و وارد جنگ مسلحانه شدند که هم برای خودشان خیلی بد شد که ملت را از دست دادند و هم برای ما بد شد از این جهت که سوادی که چپ‌ها می‌توانستند داشته باشند و کمک تئوریکی را که می‌توانستند بکنند از دست دادیم. (بحث در مورد این موضوع برای زمان دیگری باشد.)

این باعث شد فضا برای راست‌گرایی افراطی در کشور فراهم شود و امثال آقای عبدالکریم سروش و… طلیعه‌دار آن شدند. این راست‌گرایی باعث شد به‌طور ما طبیعی جمهوری اسلامی را لیبرال تفسیر کنیم، بدون اینکه معنای این کلمه را بفهمیم. 20‌سال طول کشید تا بفهمیم لیبرال هستیم! چون کلمه سانسور می‌شد. همین الان یکی از رجال گفت من نمی‌دانم لیبرالیسم چیست! خب اگر می‌دانستید که این بلا را سر ما نمی‌آوردید. می‌گوید من نمی‌دانم و دروغ هم نمی‌گوید. لیبرال هستند ولی نمی‌دانند لیبرالیسم چیست؛ جهان سومی یعنی همین. لیبرال هستید ولی نمی‌دانید و به همین خاطر است که خودآگاهی و وقوف ندارید، نمی‌دانید چه بلایی سر خود و دیگران می‌آورید.

آقای داوری در آن شرایط غرب را نقد کردند و می‌گفتند تجدد یک کالا نیست. تجدد شدنی نیست. روشنفکران هم از ایشان متنفر شدند. الان در این 15-10 ساله اخیر طیف و نسلی از ما پدید آمده که در دانشگاه‌های مختلف غرب و تجدد را نقد می‌کنیم. آقای داوری معتقد است و به‌درستی معتقد است این نقدها از یک چیزی غفلت دارد و آن غفلت این است که شما ناگزیر به این هستید که «توسعه» را بپذیرید، چراکه سیاست یک نیاز بالفعل است و سیاست یک آن به شما اجازه نمی‌دهد آن را در پرانتز بگذارید و بررسی‌اش کنید. در همان لحظه باید تصمیم بگیرید. برای نرخ ارز تصمیم بگیرید، برای اینکه بودجه انقباضی یا انبساطی باشد، باید تصمیم بگیرید. بگویید من 50 سال در دانشگاه فلسفه بروم و بحث کنم و نتیجه را بیاورم، نه اینچنین نیست. این بد است یا خوب است؟ قطعا بد است؛ چراکه آن سیاست بالفعل ما با نظمی جلو می‌رود و وقتی جلو برود تبعات خود را خواهد داشت و آن زمان شاید من به بچه خود هم نتوانم غرب‌شناسی یاد دهم، چون سیاست به من نمی‌گوید کجا می‌رود و دست چه کسی خواهد بود. به همین خاطر آقای داوری که من معتقد هستم همیشه حداقل نیم قرن جلوتر از بقیه است، می‌گوید دقت کنید که سخن زمان دارد و زمان آن صحبت‌های 50،40 سال پیش من، امکاناتی داشتیم و آنها را سوزاندیم. بد کردیم و نفهمیدیم و وقتی رفت، دیگر رفته است و شما در جنگ احد اگر شکست خوردید، نمی‌توانید بگویید من می‌ایستم و تا آخرین نفر مقاومت می‌کنم. خیلی بیجا می‌کنید مقاومت می‌کنید! چه کسی به شما اجازه داده است که تا آخرین نفر مقابله کنید که دماء شیعه را از بین ببرید؟ به چه اجازه‌ای در شبکه‌های اجتماعی صلح امام حسن(ع) را تمسخر می‌کنید. اگر علمای شیعه و تقیه در تاریخ تشیع نبود، الان ما نبودیم و یکی از ما شیعه نبود. شیعه این‌طور دست ما رسید. ما ناگزیر از این هستیم که وجهی از اقتضائات جهان متجدد را بپذیریم. حالا که ناگزیر هستیم بپذیریم پس برای «اکنون» خود فکر کنیم. حرف‌های داوری این است. می‌گوید یک کار فیلسوف تفکر برای «آینده» است. اما یک کار این است که برای اکنون خود فکر کنید. برای اکنون خود فکر کنید یعنی برای سیاست و توسعه ایران فکر کردن. نه آن‌طور که مثلا در جامعه‌شناسی توسعه شما علوم‌سیاسی را می‌خوانید. آن‌طور نیست. آنها را باید بخوانید و شکی در آن نیست. باید نظریه‌ها را خواند و آورد. اما شما باید به این فکر کنید که من همین الان برای اینکه از بحران و آشفتگی فراگیر اجتماعی و اقتصادی که گریبان من را گرفته، بتوانم رهایی یابم باید چه کنم. رهایی به معنایی که در الهیات و فلسفه می‌گوییم نیست! شما اینجا ابدا نباید ایده‌آل باشید، ابدا نباید سخنان رمانتیک داشته باشید. سخن رمانتیک یعنی چه؟ یعنی اینکه خواسته‌های کلان خود را به وضعیت فعلی خود تحمیل کنیم. شما برای وضعیت فعلی به عقلی نیاز دارید که به شکلی تمشیت امور کند و این عقل را ما الان نداریم. نه اینکه اصلا نداریم، رجال سیاسی در این 40 سال داشتیم که معقول سیاست‌ورزی می‌کردند و اندیشه‌ورزانی هم داشتیم که حرف‌های خوبی زدند، ولی هیچ‌کدام از اینها به هم چفت و بست نشده است. هنوز با آدم‌های هم‌نسل خودم درباره سیاست ایران صحبت می‌کنم. شخص می‌گوید فلان کس مدیر اجرایی خوبی بود ولی حرف زدن او را دیده‌اید؟ بلد نیست حرف بزند! شما در برابر معاش مردم که نمی‌توانید این‌طور قضاوت کنید. اینکه می‌گویم صددرصد مبانی شرعی دارد. من وقتی صحبت می‌کنم و می‌خواهم نظر سیاسی و فهم سیاسی درباره «اکنون» بدهم نمی‌توانم بگویم، من می‌خواهم آرمان‌های امام را احیا کنم؛ می‌خواهم احیا کنم ولی باید از بالا تا پایین شهر به وضع اقتصادی مردم برسم و به اوضاع بین‌الملل و همه اینها هم باید فکر کنم و فکر‌کردن به این مساله هم فکر‌کردن دیگری است.

وقتی دکتر داوری می‌گوید «آیا هر قومی آینده دارد؟» یا «آیا افق آینده برای همه گشوده است؟» یعنی همین. عنوان یکی از فصول این کتاب همین است که «ما آینده خودمانیم». تاکید می‌کنم که بسیاری از جریان‌هایی که اصطلاحا به آنها «جریان تولید علوم انسانی» می‌گویند، ادبیات خود را از آقای داوری وام گرفته‌اند و من این را در جاهای دیگر به تفصیل بیان کردم. در جلسه‌ای در طرح گفتمان نخبگان علوم انسانی دو تا دو ساعت بحث کردم و گفتم وجود فلسفه اسلامی در زمان ما تا حدی وابسته به آقای دکتر داوری است. ایشان ظاهرا فلسفه غرب خوانده است، پس چطور چنین چیزی می‌شود؟ بعضی فلاسفه اسلامی هم از آقای داوری خوش‌شان نمی‌آید. آنجا این را توضیح دادم که چطور وجود فلسفه اسلامی تا حدی وابسته به آقای دکتر داوری است. اینها سر جای خودش است.

اما همین آقای داوری می‌گوید ما باید «امروز» برای «اکنون خود» فکر کنیم. این که از چه راهی می‌خواهیم از این بن‌بست و از این سیاست (که من اسم آن را «سیاست کرگدنی» می‌گذارم، یعنی سیاست کور و تک‌مسیر که هیچ‌حسی به اطراف خود ندارد، نمی‌فهمد و همین‌طور جلو می‌رود) رهایی یابیم. اگر «اکنون» نداشته باشیم و اگر فردا اتفاق بدی برای کشور ما افتاد و ما از بین رفتیم، این همه بحث تئوریک ما به درد چه ‌کسی می‌خورد وقتی نتوانیم به نسل آینده خود چیزی را تحویل دهیم و بگوییم این کشور را برای شما نگه داشته‌ایم. حالا تئوری‌هایی هم هست و‌ای نسل آینده، گرچه من نتوانستم زیاد جلو بروم، شما بروید و بسازید. آیا می‌خواهید ویرانه تحویل دهید؟ می‌خواهید افغانستان به نسل آینده تحویل دهید و بگویید [خودتان] بسازید؟ در این صورت، نسل آینده آن تئوری‌های ما را جمع می‌کند و تا وقتی گاز قطع است و سوخت نمی‌رسد، در اجاق خود می‌اندازد تا بتواند چند روز احساس گرما کند.

ملتی که «اکنون» نداشته باشد «آینده» ندارد. یکی از همین افرادی که خود آقای دکتر داوری او را به گروه فلسفه دانشگاه تهران آورده بود، پشت‌سر آقای داوری بدگویی کرده بود که اینها در فرهنگستان علوم چه می‌کنند و چرا علم دینی تولید نمی‌کنند و آقای داوری گفته بود من دیگر با اینها کاری ندارم و خط من را از امروز با همه اینها تفکیک کنید و من ناراحت نمی‌شوم. گفتند اگر از من بدتان می‌آید بروید و من تعهدی ندارم پشت‌سرم ایل راه بیفتد. من می‌گویم ما متعهد در برابر این کشور هستیم و شما باید منطقی، معقول و عملی به‌وضع امروز خود نگاه کنید. نمی‌توانید بگویید من می‌خواهم یک زمانی [در آینده] کشوری بسازم… [البته لازم است] کار تئوریک خود را بکنید ولی آن کار تئوریک و با آن نیازهای عاجل [لزوما] ارتباط مستقیم برقرار نمی‌کند و طول می‌کشد [تا] این ارتباط برقرار شود.

سگهای باز آنها و سنگهای بسته ما

سگهای باز آنها و سنگهای بسته ما

این یادداشت به مناسبت واقعه دردناک حمله دو سگ شکاری بدون قلاده در پارک عمومی لواسان به یک دختربچه در حضور پدرش نوشه شد. دختربچه آسیبهای شدید جسمی و روحی دید. هیچ نهادی مسؤولیت این کار را تاکنون قبول نکرده است. شایعاتی مبنی بر وابستگی صاحبان ثروتمند این سگها به برخی رجال سیاسی به گوش می رسد.

بی شک همه افرادی که مانند راقم این سطور توفیق داشتن فرزند دختر را تجربه کرده اند، و هم اغلب کسانی که تجربه نکرده اند، می دانند چه موهبت شیرین و خاطره انگیزی است سالهای همراهی کنار این فرشتگان. فرشتگانی که زندگی ما را گرم می سازند و چنان در زندگی ما سهم دارند که بسیاری از پدر و مادرها حاضرند حتی جان خود را برای بهروزی و آینده ایشان فدا کنند. جان بدهند ولی نبینند که دخترک آنها زنده زنده توسط حیواناتی که جای آنها در پارک نیست و جلوی چشمان اشکبار خودشان و چشمان بی تفاوت وحوش به ظاهر انسانی که صاحبان آن حیوانات هستند، تکه تکه شوند.
جسم آنها پاره پاره می شود و اگرچه با پیشرفتهای امروزی پزشکی و با هزینه های کلان شاید روزی دوباره این جسم صحت یابد، اما روح متألم و دردمند او تا ابد چنان خاطره ترسناکی را با خود حفظ خواهد کرد. پرسش اصلی اینجاست: مسؤول چنین فاجعه ای کیست و کجاست؟
مسؤول چنین فاجعه ای همه ما هستیم: همان زمانی که سلبریتی ها صفحات خود را با انبوهی از عکسهای سگ و جملات عاشقانه در وصف این حیوان -که قطعاً یکی از دوست ترین حیوانات با انسان است- پر کردند و ما چیزی نگفتیم. همان زمانی که شبکه های اجتماعی پر شد با سخن سرایی در مناقب سگان و مظلومیت آنها -که باز هم شکی نیست به حیوانات ظلم می کنیم و جلوی ظلم به حیوانات باید گرفته شود، هر چند می دانیم سگ در زمان حمله چقدر خوفناک است- همان زمانی که شبانه روز به اعتقادات دینی مردم درباره سگ حمله می شد، تا جایی که به یاد دارم یک آتئیست اعتراض کرد: «من آتئیست هستم و بدیهی است که با سخن دین درباره سگ هم کاری ندارم، ولی کسانی که ادعا می کنند «سگ نجس نیست» چه بی دین باشند و چه دیندار، هیچ اساسی برای سخن خود ندارند». همان زمانی که در پارک محل تفریح «انسانها» همشهری های مرفه ما، سگهای خود را به محل نشستن ما آوردند و در برابر اعتراض ما -اگر اصلاً اعتراضی کرده باشیم- توهین کردند و چیزی نگفتیم…
ماجرای سگها در چند سال اخیر، ادامه ماجرای بزرگی است که به تدریج طی این سالها، در زندگی ما ایرانی ها حقنه شده است. فشار روانی برای پذیرش الگوهایی که همه با شعارهایی رومانتیک، به شدت عوامزده، مزورانه و زرورق شده حمایت می شوند تا هم از یک فرآیند اقتصادی حمایت کنند (البته در این مورد من از میزان سود و زیان این صنعت آگاهی چندانی ندارم، ولی می دانم سود آنها در گروی تغییراتی فرهنگی در زندگی ماست) و هم هر چه بیشتر توهمِ تمدن و تخیلِ تجدد را برای اقشاری که از نظر مالی رتبه بالاتری دارند و از نظر ذهنی استعداد فریب خوردن، فراهم آوردند.
مانند سایر الگوهای رفتاری متجددان مرفه در کشور ما، این ماجرا نیز وارونه روایت شده است. سگها بر خلاف آنچه گفته می شود در کشورهای غربی اینقدرها هم آزاد نیستند! قوانین سخت گیرانه در بسیاری از کشورها، ورود سگ در آپارتمان، در بسیاری از پارکها و اماکن عمومی را ممنوع می کند. برای سگی که به انسان حمله کند یا قلاده نداشته باشد قوانین آنقدر سخت گیر هستند-و البته اجرا هم می شوند- که کسی به مخیله اش هم تخطی خطور نمی کند. برخی از نژادهای سگ شکاری اصلاً حق ورود به خیابان را هم ندارند.
در ماجرای جانسوزی که برای دخترک به وجود آمده است، همه ما مسؤول هستیم ولی عده ای مسؤولیت اول را دارند و باید در برابر وجدان عمومی مردم و در برابر خداوندی که بسیاری از ما به او اعتقاد داریم پاسخگو باشند.
فعالان رسانه ای و به ویژه فعالان فضای مجازی باید توضیح دهند چه شده است این ماجرا با بایکوت خبری همه رسانه ها روبرو شده است؟ صاحب سگهای شکاری کیستند که چنین در روز روشن آشکارا تخلف می کنند و زندگی مردم را تهدید و حقوق آنها را پایمال می کنند و کسی هم پاسخگو نیست؟ فعالان رسانه ای باید تا زمان آشکار شدن همه جوانب این فاجعه و احقاق کلیه حقوق پایمال شده این خانواده و حقوق پایمال شده مردم ایران در این ماجرا، پیگیر این اتفاق باشند.
شهردار لواسان باید به دلیل بی مسؤولیتی آشکار و بی شرمی علنی خود در بی تفاوتی و تلاش برای پنهانکاری استعفا دهد و قبل از آن از مردم و از خانواده قربانی، عذرخواهی رسمی داشته باشد.
قوه قضائیه باید تا زمان روشن شدن حکم، صاحب سگ را بازداشت و به رسانه ها معرفی کند. حکم نهایی قوه قضائیه نه تنها باید شامل احقاق حقوق مادی و معنوی از دست رفته کودک و خانواده اش باشد(شامل هزینه های رواندرمانی کودک فی المثل) بلکه باید صاحب سگ مجازاتی متناسب با این جرم را تحمل کند و متحمل محدودیتهای بیشتری در این زمینه گردد. کلیه مسؤولان پارک و شهرداری نیز باید مجازاتی را متناسب با سهل انگاری خود داشته باشند.
فعالان و متنفذان رسانه ای واقعی، باید تلاش کنند تا حقوق مردم در این فضای سرد و بی روحی که احترامی برای انسان باقی نمانده است و همه چیز در جهت منافع عده ای محدود مصادره می گردد، پایمال نشود و فشار آورند تا دولت و مجلس، قوانینی را مصوب و اجرا کنند که حسب آن ورود حیوانات اهلی به آپارتمانها، پارکها، رستورانها و فضاهای مشابه ممنوع گردد و در سایر اماکن نیز تبعات بی مسؤولیتی صاحب آن حیوان روشن و بازدارنده باشد. ورود حیوانات شکاری و مهاجم به هر نوع مکان عمومی باید اکیداً ممنوع باشد و متخلف مجازات سنگینی را در انتظار داشته باشد.
ملتی که سنگهای خود را ببندند، سگها هر روز آنها را تکه پاره خواهند کرد. اگر ذره ای معنا برای انسان بودن خود قائلیم باید دست به کار شویم و حقوق خود را در مقابل سگهای قلاده پاره کرده بازستانیم.

فلسفه میان فرهنگی به مثابه اساس صلح

فلسفه میان فرهنگی به مثابه اساس صلح

اشاره: این یادداشت به سفارش «مرکز بین المللی مطالعات صلح» نگاشته و در سایت ایشان منتشر گردد.

مهد فلسفه میان فرهنگی، کشور آلمان است. این رهیافت کلان فلسفی تحت تأثیر اندیشه های نسل قبل بزرگان فلسفه معاصر و به ویژه آلمانی زبان مانند هیدگر، گادامر، دریدا، هابرماس، لویناس و… پی ریزی شد و به سرعت در سرتاسر دنیا از جمله کشورهای آسیایی و آفریقایی به عنوان گشایشی برای گفت و شنود غربی-شرقی در بسیاری از مسأله ها و حادمسأله های جهان، اتخاذ شد و بسط پیدا کرد. برخی از چهره های مشهورتر این جریان عبارتند از رام ادهرمال، هاینتس کیمرله، فرانتس ویمر و… .

رهیافت میان فرهنگی امری انتزاعی و یک نظریه مبناگرا چه در فلسفه چه در سایر رشته ها نیست. فلسفه میان فرهنگی برسازنده دعوت به رهیافتی است که طی آن، همه منازعات و مناقشات معاصر و غیر معاصر لحاظ می شود و با تفکر درباره اساس این منازعات، تلاش می گردد نگاه انسان به شکلی بازتفسیر گردد که آن منازعات راه به سوی حل و فصل ببرند. عمده این گرایشها پس از جنگ جهانی و در دوره جنگ سرد به مرور نضج گرفت و همه کم یا زیاد به دنبال حل اساسی مسائلی چون جنگها، تروریسم، بی عدالتی ها، فقدان گفتگو و مفاهمه و… هستند.

در خلاصه ترین شکل ممکن، فلسفه میان فرهنگی رقیب دو رهیافت نظری دیگر است. نخست رهیافت موسوم به کلاسیک که مبناگرایانه و مدعی استدلال ورزی دقیق است و حداقل از افلاطون تا هگل امتداد دارد. دوم، رهیافت موسوم به پست مدرن که مدعی قیاس ناپذیری و اصالت عوامل غیرعقلانی در عقلانیت است. رهیافت میان فرهنگی از این هر دو و به ویژه رهیافت پست مدرن بهره می گیرد اما راه مستقل خود را می رود. طبق این راه، انسان نه می تواند که بر مبنایی سره و ناب و مستقل از فرهنگ تفکر کند و نه نتایج زیانبار این دعوی مجال و ظرفیت بیشتری برای تداوم این خوشبینی باقی گذاشته است. راه فلسفه کلاسیک امکانات خود را به انتها رسانده است و دیگر نمی توان از انسانها خواست به عقلانیتی ملتزم باشند که در فرهنگ ایشان، ناعقلانی است. اصرار بر عقلانیت فرافرهنگی و فراتاریخی همان راهی است که جنگهای بزرگ را در پی جزم اندیشی ها ایجاد کرد.

همچنین نباید جاذبه های پست مدرن و تحقیر عقل و منطق ما را فریب دهد. زندگی نسبی و چند فرهنگی آنقدر که از دور به نظر می رسد برای انسان مقدور نیست. انسانها نمی توانند مانند جدول کلمات متقاطع کنار هم زندگی کنند. چند فرهنگی بودن بدون یک بستر مشترک معنایی جز پذیرش منازعات و جنگ بی پایان را ندارد. انسانها در هر برشی از زمان و مکان نیازمند معیارهای متعین و با ثبوتی هستند که بر اساس آن معیارها، زندگی شکل پیدا کند.

در مقابل، راه فلسفه میان فرهنگی، راهی است که در آن انسان دعوت می شود با بازخوانی فعلیتهای فرهنگی خود و بازیابی امکانات نهفته در آن، از سویی نسبت به تغییراتی که می تواند به صورت محتمل راهی برای او باز کند، شنونده باشد و ثانیاً سعی کند راهی برای مفاهمه و گفتگو با دیگری بیابد. برای این کار باید تلاش کرد تا پیش از هر چیز دیگری، زمین مشترکی در میانه قلمروی فکری خود و دیگری یافت. زمین مشترکی که نه فقط متعلق به خود باشد و نه فقط متعلق به دیگری، بلکه (مانند آنچه در منطق از عموم و خصوص من وجه مثال زده می شود) به هر دو تعلق داشته باشد و هر دو با این اساس مشترک درباره چیزهای غیر مشترک، راه گفت و شنود را باز کنند و سعی کنند حداکثر سعی خود را برای مفاهمه بکار گیرند.

تمام آنچه درباره نظرگاه میان فرهنگی گفته شد، این استعداد را داراست –و بسیاری در دنیا در تلاش برای این هستند که این استعداد را فعلیت بخشند- تا منازعات سخت و پیچیده سیاسی را این بار با این اساس جدید بازخوانی کنند. اساسی که می توان دست بر قضا سابقه تاریخی آن را مطالعه کرد. برای مثال هندی ها بسیار در این زمینه مدعی هستند و معتقدند تاریخ سرزمین هند تاریخ تعامل میان فرهنگی بین اقوام و فرق و مذاهب متنوع بوده است. یک مثال سیاسی ملموس برای سرزمین ما، معاهدات نبی اکرم(ص) با یهودیان در مدینه بود. معاهده ای که طبق آن، دو طرف بر اساس امور مشترک، به قراردادی برای تأسیس یک مدینه جدید دست یافتند.

با این نگاه، صلح، نه بر اساس تحمیل قدرت یکی و کسب حداکثری امتیازات از دیگری رخ می دهد(امری که از یک نگاه کلاسیک و جزم اندیش برمی آید) و نه بر اساس تصادف و جبر شرایط غیر عقلانی(امری که قابل استناد به وضع پست مدرن است)، بلکه صلح اساس خود را در مفاهمه بین دو خواسته و تلقی مختلف سیاسی می یابد. در این مفاهمه، هر یک از دو طرف، تلاش می کند تا زمین مشترکی را در قلمروی فهم خود بیابد و سپس با حدگذاری آن زمین مشترک، اساسی را برای آینده بیابد.این زمین مشترک موقت است و می تواند با تغیر فهم طرفین در آینده کم یا زیاد شود.

همین رهیافت می تواند به کشورهایی که دچار بحرانهای داخلی هستند، کمک کند. بر اساس این رهیافت، می توان در جستجوی امر مشترکی بود، امر مشترکی که جنبه نظریه پردازانه، انتزاعی، استعلایی و … ندارد بلکه کاملاً اقتضایی و در فرآیند مفاهمه زندگی فرهنگی مشترک پدید آمده است، و این امر مشترک را پایه ای برای حل و فصل احتمالی مشکلات آتی قرار داد.

بدیهی است در این نگاه، هیچ ضمانت قاطعی برای حل ریشه ای مشکلات وجود ندارد و این ضعف این رهیافت نیست، بلکه بخاطر اساس واقعی آن است. انسانهای واقعی هیچگاه– به ویژه در زمانه ما- تن به رویکردهایی نمی دهند که جایی در فرهنگ ایشان قابل تعریف نباشد. بنابراین اگر قرار است صلح واقعی ایجاد شود، نه صلح از ترس جنگ بدتر ی انقیاد محض و سلب هویت، ناگزیر باید تلاش کرد تا این زمین مشترک غیراستعلایی را فهمید و ارج نهاد. این کار هر چند ضمانت قاطعی ایجاد نمی کند، اما قطعاً بهترین و واقع بینانه ترین امیدها را برای تأسیس یک بنای صلح جویانه فراهم می آورد.

رهیافت میان فرهنگی، هیچ ارزشی و دانشی را فراتر از فرهنگ تعین یافته، اصلی نمی داند و بنابراین تفسیر وضع موجود را بر اساس همان فرهنگ تعین یافته موجود انجام می دهد. دقت شود که اگر این راه با خوش بینی های کلاسیک نفی گردد، باز هم فرهنگ قابل دور زدن نیست و همچنان وضع ممتاز خود را در تفسیر شرایط حفظ می کند. حتی فرهنگ مدرن نیز بر اساس همین تلقی ممتاز بود که موفق شد خود را به مثابه یک فراروایت به جهان نشان دهد.

رهیافت میان فرهنگی انکار نمی کند که تکثرها و تنوع ها برای نیل به وضع پایدار و صلح آمیز نیازمند وجود یک امر مشترک فراگیر هستند. رهیافت میان فرهنگی فقط به ما نشان می دهد راهی که همواره برای رسیدن به این امر فراگیر طی می شده است، بیراهه بوده است و برای نیل به این امر فراگیر نباید دل به نظریه های انتزاعی یا تلقی های استعلایی و مدعی جهانشمولیت خوش کرد و بر عکس باید تلاش کرد تلقی های مشترک را به صورت انضمامی و بر اساس زندگی واقعی انسانهای متعین در یک قلمروی فرهنگی بازسازی کرد و همان امر بازسازی شده را مادامی که تفسیر بهتری –بهتر با همین شرایط سابق الذکر- پدید نیامده است، معتبرترین و اصلی ترین معیار زندگی مشترک اجتماعی دانست.

امید به چه و به کجا؟

امید به چه و به کجا؟

این یادداشت ابتدا به سفارش یک سایت به اصطلاح راهبردی(!) نگاشته شد ولی به دلیل ضعف حرفه ای عوامل آن، به دوستان نشریه فرهیختگان تقدیم و در صفحه اندیشه آن، با تغییراتی منتشر گشت.

 

پرسش از امید مدتهاست در عداد پرسشهای فلسفی درآمده است. فلسفی بودن پرسش از امید از آنجاست که انسان در حاق وجود خود همواره سودای تغییر دارد و اگر این نبود، این همه صور مختلف حیات در کره زمین محقق نمی شد. انسان همواره قبل از فعلیتهای خودش، امکاناتی است که امید به فعلیت یابی آنها دارد. خود این تمایل، ریشه در حیث تاریخی انسان دارد. انسان به حکم انسان بودن، به چیزی روی دارد و از بی شمار چیز رویگردان است. این پرسش، فلسفی است نه فقط بخاطر این که به وجهی از وجود انسان اشاره دارد، بلکه بخاطر این که انسان امروز، انسانی است اهل ملال و مرارت. انسانی است مبتلا به بن بستها و محصور در چارچوبهای سخت از قبل تعیین شده.

پرسش این نوشتار اما درباره وضع امید و ناامیدی بطور کلی نیست بلکه سعی دارد بطور خاص هر چند از دل تأملات فلسفی، به این بپردازد که انسان ایران امروز، با این همه مشکلات اقتصادی و بن بستهای زندگی و فشارهای بین المللی و با مسیرهای غلط طی شده دیگران، به چه چیزی باید امید داشته باشد و آیا امروز سخن گفتن از امید درست است یا آنچنان که برخی گمان برده اند، باید انسان را هر چه بیشتر ناامید کرد؟

دعوت به ناامیدکردن انسانها، همانند دعوت به امیدوار کردن آنها، در صورتی که پشتوانه ای از تفکر و وجد و یافت نداشته باشد، دعوتی تهی و بی معنا و اغلب مطابق ایدئولوژی های رایج است. عجیب آنکه دعوت به امیدواری، مطابق سیاست رسمی جمهوری اسلامی(به فرض وجود چنین سیاستی) تلقی می شود و دعوت به ناامیدی که سیاست رسمی بنگاههای تبلیغاتی کانونهای تندروی دنیای سرمایه داری است -و سالهاست که مؤسسات آنها به ویژه با تکیه بر ظرفیت شبکه های اجتماعی موفق به ناامید کردن بسیاری از مردم شده اند- امری اندیشمندانه خوانده می شود!

امیدواری و ناامیدی، اگر از سر تفنن، بالهوسی، تقلید، سرخوشی عامیانه و یا به هر حال با نوعی ژاژخایی باشد، هیچ تفاوتی با هم ندارد. هر دو نشانگر بی محتوایی و الفاظ تهی شده از معنا و رویکرد گله ای قائلان آن است. امیدواری و ناامیدی متفکرانه، آنجا رخ می دهد که انسان به فهم وضع موجود نائل شود و از لابلای قیل و قالهای پشت سر هم و مقلدانه، بتواند دریابد کجا سراب است و کجا آب.

آیا ممکن نیست انسان فقط سراب ببیند و هیچ جا آب نباشد؟ این امکان را می توان به ذهن آورد و منطقی خواند ولی در واقع، سراب زمانی ممکن است که آبی بوده باشد. چه بسا در زمانی، عسرت و گرفتاری چنان شود که آب، بسیار کم شود، ولی تا سراب هست، یعنی آبی هم هست، چه در زیرِ زمین، چه در ورایِ آسمانها.

با این مقدمه، می توان دریافت که اگر کسی مدعی فهم وضع موجود است، دو چیز بر عهده دارد: نخست آن که باید بهتر از دیگران نشان دهد راهی که مقصد ندارد و چشمه ای که آب ندارد، چرا بیراهه و خشک است و دو این که بفهماند اگر راهی باید رفت و آبی باید یافت، چگونه باید باشد. بنابر این است که وظیفه معلمی، وظیفه یاد دادن راه و بیراه، امید و نومیدی هر دو است.

ناامیدی رایج در ایران امروز، دو جنبه دارد. جنبه احساسی، واهی و عامیانه آن که ناشی از سالهای طولانی ایران ستیزی، تئوریزه کردن تحقیر و تخفیف در بنگاههای تبلیغاتی متمرکز بر ایران و شرایط تاریخی خودمان است. این کار امروز با توجه به عیان شدن مشکلات بالا گرفته است و این بالاگرفتن، بی شک بی ارتباط با فضای رسانه ای و فعال شدن سلبریتی ها در امور سیاسی و اجتماعی نیست. اما روی دیگر ناامیدی، واقعیتی است که معمولاً در دل قیل و قالها ناپدید می شود. اگر روشن شود که ناامیدی، چرا هست و کجاست، آنگاه می توان امید را هم یافت. دلیل تشدید ناامیدی و هر چه رومانتیک تر و بی محتواتر شدن آن، اینجاست که ناامیدان اهل فکر نیستند و نمی توانند منشاء درست ناامیدی را نشان دهند. برملا شدن منشاء حقیقی ناامیدی، به هر میزانی که پیش برود، خودبخود امیدواری را هم ایجاد می کند.

ناامیدی های رومانتیک رایج امروز ما، فرافکنی مشکلات و بن بستها فقط به گردن حکومت، یا حکومتهای خارجی، این یا آن جناح، این یا آن رجل سیاسی خاص است. دقت شود: منظور این نیست که جمهوری اسلامی و یا دول بیگانه دوست و دشمن و جناحها و… قاصر و مقصر در مشکلات نیستند، که اگر اینها نباشند لابد باید مشکلات را به آسمانیان نسبت داد، بلکه منظور این است که ریشه این آشفتگی و در هم ریختگی کجاست؟ این پرسش زمانی جدی می شود که به انبوه مشابهت های فاعلی و فعلی رجال داخل و خارج از کشور توجه کنیم و ببینیم چطور مواضع در ظاهر متقابل و متضاد، دارای اشتراکات متعددِ غیرقابل انکار هستند.

پس باید در کنار موضع گیریهای جناحی و سیاسی که لازمه حیات ماست، از این هم پرسید که چرا هیچ جناحی و هیچ گروهی نمی تواند برای سیاست امروز ایران نسخه دقیقی بدهد و اغلب منازعات سیاسی در حد شعارها و سخن پراکنی ها متوقف می ماند؟

ناامیدی زایشگر، یعنی آن ناامیدی که بتواند ریشه خود را بفهمد و از دل این فهم امید برای آینده را ایجاد کند، ناامیدی متفکرانه آن زمانی است که انسان به فهم باطن سیاست نائل شود. سیاست ایران امروز ما، حداقل متکی بر پشتوانه ای متراکم از سیاست شاهنشاهی است که سنت خود را در دل رفتارهای سیاستمداران و گرایش مردمان تثبیت کرده است. سیاستی که چندان به چراها نمی اندیشد و دل به شخصیتها خوش می کند. سیاستی که مسؤولیت اصلی را متوجه مردم نمی کند و تلاش دارد ارتباط مردم و دولت را یک ارتباط مزورانه برای فریب مردم از طرف دولت و باج گرفتن از دولت از ناحیه مردم تعریف کند. ریشه این سیاست متراکم محافظه کار را باید از دل توصیه نامه و سیاست نامه ها، از دل تاریخ بیهقی و حکایات سعدی کشف و فهم کرد و از اساس آن پرسش کرد.

سیاست امروز جهان، دیگر معضلی است که ما را گرفتار کرده است. سیاست جهان مبتنی بر اصل «انسان گرگ انسان است» تعریف می شود و همچنان که هابز بر لاک تقدم دارد، دموکراسی و اصالت فرد هم بر تنازع بقا و تخاصم افراد مبتنی است. سیاست جهان، سیاستی است اخلاق زدا و سلطه گر و هر فرهنگی که بهتر توانسته است با این سیاست همراه شود، بهتر از آن سهم برده است: مقایسه کنید فرهنگ ژاپنی، با تاریخی از تجاوز و سلطه گری را با فرهنگ همسایگانش. اساس نامفهوم بودن دنیای امروز به غفلت از این دو اصل مهم بازمی گردد.

لشکر انبوه ساده اندیشانی که از غرب، دکور آن را می بینند بخاطر گرفتاری در همین تلقی رومانتیک و شرقی زده است که اساس سیاست سلطه گر غرب از آنها پنهان می شود. آنها از غرب و آمریکا و… منجی می خواهند و هنوز درنیافته اند که در عالم سکولار، منجی که هیچ، حتی عامل سیاسی اخلاقی هم وجود ندارد. لشکر آنانی هم که گمان می برند با همین رویکرد سلطه گرانه می توانند به مبارزه با سلطه بروند یا کسانی که گمان می کنند ایران و سنت آن بوستان و گلستانی بوده است از نیکان و کیانیان مقدس و فرهیختگان، باز در تلقی رومانتیک مشابهی گرفتار هستند.

تنها نگاهی گذرا به وضع جهان مدرن نشان می دهد که چگونه بسیاری از ملل جهان، با شرایط و امکاناتی بسیار سخت تر، موفق شدند راهی برای خود بیابند. راهی که البته قابل تقلید نیست، چون هیچگاه شرایط یکسان نیستند ولی به هر حال دامنه گسترده امکانات انسان را برای ترقی های بزرگ نشان می دهد. پس اصل این نیست که مثلاً ژاپن و آلمان ویران شده بعد از جنگ دوم با اتکا بر کدام اصول، خود را نجات دادند، اصل این است که دریابیم در دنیای امروز تنها هستیم و هیچ منجی اخلاقی برای این که راه ما را برود و ما تکیه بر نشیمنگاه عافیت زده، محصول آن را ابتیاع کنیم، وجود ندارد. راه نجات ما از سیاست بحران زده امروز، از دل وجود خود ما می گذرد و با بیدار شدن خود ماست که می توان امید به حل بحران داشت.

بحران سیاست امروز ما، ناشی از این است که در نیافته ایم برای حل معضلات باید طلب استمداد از غیر را کنار بگذاریم. این طلب استمداد از غیر البته صورت منسوخ یک نگره دینی بود که به ویژه در دوره سلاطین ترک و عرب و مغول، شکلی معوج پیدا کرد و مع الاسف به همان شکل از راه قاجار و پهلوی به ما ارث رسید. طلب استمداد از ابرقدرتها نیز بی نتیجه است زیرا آنها فقط جایی امدادی می رسانند که مطمئن باشند آن امداد، قدرت خودشان را افزایش دهد و چون این قدرت امروز متزلزل است، آن امداد هم به فرض این که اصلاً برای ما شدنی باشد، دیگر امیدوارانه نیست. این سخنان نه به معنای نفی اهمیت ارتباط معنوی و دینی برای بهبود دادن به سیاست است و نه به معنای تشویق برای انزوا و بی ارتباطی. بلکه به معنای این است که بفهمیم اصل برای نجات، توجه به خود است و این که خودمان، خودمان را دریابیم و از راه تقلید و سرسپردگی به راه فهم و بلوغ گام برداریم.

مهمترین مصداق سرسپردگی در سیاست ما، که بی شمار ثمرات تباه آن برای ایرانی امروز برملا شده است، سیاست شبه-توسعه من درآوری و مقلدانه و بیگانه پرستانه ای بود که از سال 68 با دور زدن نخبگان و دانشگاهیان و تبانی بین برخی مدیران و سرمایه گذاران آغاز شد و تا به امروز نیز افتان و خیزان ادامه دارد. ثمرات بی ثمر این شبه-توسعه، امروز باعث شده است که ایران در ورشکستگی اقتصادی قرار بگیرد و توان خود را برای مبارزه جدی با بحران ها و حتی مدیریت ساده بازار عرضه و تقاضا از دست  دهد. این سیاست، توان ذاتی حکومت را بسیار کاهش داده و مدیران مدبر و باکفایت را به محاق برده است. تبانی های مالی و سیاستهای رانتی تبدیل به یک اصل پذیرفته شده اند و مفاسد آشکار و پنهان آن به یک امر مقبول و منطقی مبدل گشته اند. این شبه-توسعه بی اساس و بی مبنا، تا همین امروز با شعار دروغین «علم» از طریق دستگاههایی که مثلاً موظف بوده اند به تهیه راهبرد برای دولت ولی عملاً مبدل شده اند به مروج سیاستهای به شدت مشکوک تحقیرکننده ملی، تبلیغ می شوند و هر چه بیشتر مردم را از شناخت علل اصلی و واقعی دور و آنها را مهیای برخوردهای حقیرتر و آنارشیستی تر می سازند.

ثمره این شبه-توسعه موهوم، بیکاری وحشتناک، شکاف طبقاتی شگفت آور، شکاف اجتماعی و از بین رفتن همبستگی اجتماعی و سرمایه های اجتماعی(که با توجه به دوران جنگ تحمیلی ما حداقل از این لحاظ به برتری رسیده بودیم) آسیبهای اجتماعی فزاینده و پرتعداد، از بین رفتن محیط زیست، خدشه دار شدن چهره عزیز و آبرومند ایران در جهان، سست شدن شدید نهاد علم، افزایش مشکلات فراوان اخلاقی و خانوادگی و بی شمار فروع مترتب بر آنها است.

وضع امروز ما از جهاتی بسیار ناامیدکننده است، اما این ناامیدی، نوید می دهد اگر همت و شجاعت برای بازگشت از مسیر غلط گذشته فراهم شود و سیاست جدید جمهوری اسلامی، سیاستی گردد مبتنی بر توسعه واقعی درون زا و مردم مدار، امیدهای بسیاری شکوفا و مثمر ثمر گردد. این راه بدون هزینه نیست و باید موانع قانونی و مدیریتی و … آن برطرف گردد و از همه اقشار و جریانها و سلیقه ها حتی الامکان استفاده گردد. هر فرد و جریانی که به مردم بازگردد و منافع خود را از راه تأمین منافع کشور پی بگیرد، در ایران آینده امیدوار جای دارد و هر کسی که همچنان راه سودجویی با خیانت به کشور را ادامه دهد، باید از ایران و ایرانی بودن برای همیشه محروم گردد.