میان برها، برشهایی از زندگی

اشاره: این چند سطر را به پاس قدردانی از برخی دوستان جدیدم در یک گروه سینمایی سیاه می کنم. درباره فیلم میان برهای رابرت آلتمن. (Short Cuts-1993, Robert Altman)

فیلم خوب، تیتراژ خوب دارد.
این را درباره میان برها (یا برشهای کوتاهِ) رابرت آلتمن به خوبی می بینیم. فیلم با تیتراژی قوی و پخته، هم به خوبی شما را وارد جهان داستان می کند و هم به شما می گوید که قرار است با چه فکری روبرو شوید. ورود سنتی از بالا به پایین، در یک سیر طولانی، منقطع، سم پاشی های هواپیماها که شاید تداعی گر بذرپاشی هم باشد، حتی جوش خوردن حروف نام فیلم، همه و همه از همان آغاز شما را درگیر حسی می کند که نامش را حس کلاسیک-پست مدرن باید گذاشت. نمی دانم در جهان چنین عنوانی هست یا نه، ولی می دانم که این فرم از سینمای پست مدرن که مثلاً در تیم برتون هم شکل دیگری از آن دیده می شود، فرم مطلوب و مطبوع و محترمی است. مثل یک فیلم کلاسیک، وارد ساحت داستانی فانتزی می شوید (و این فانتزی بودن، باز هم در بازی نور و رنگ تیتراژ برجسته می شود) اما داستانی که پیشاپیش به شما گفته می شود، برشهایی است از زندگی ما.
فیلم، فیلمِ خرده روایتهاست و نه یک روایت کلان. اما این خرده روایتها، با ظرافتی حیرت آور، همه به یکدیگر وصل می شوند. البته روایت کلانی از آنها به دست نمی آید: بلکه مانند یک جدول متقاطع، هر روایتی، روایت دیگر را قطع می کند. روایتها یا برشهای زندگی روزمره ما، به ظاهر چیز مشترکی ندارند، انبوهی شخصیت و ماجرا (و من متحیرم چگونه می توان این همه شخصیت و روایت را در کنار هم جلو برد حتی اگر داستان اقتباس شده یِ قوی پشت کار باشد) هر یک مشکل خاص خود و هر یک دغدغه های خود را دارند. زندگی ما انسانها هم به صورت جمعی اینطور به نظر می رسد. اما برای فرم کلاسیک، چنین تکثری قابل تحمل نیست. در فرم کلاسیک باید بتوان طرحی دقیق را به شکلی منضبط و در فرآیندی علی-معلولی جمع کرد و به تصویر درآورد. اینجا اما آلتمن افراد متعدد و روایتهای متنوع آنها را کنار هم می گذارد و البته با تقاطعهایی معنادار که خود نشانگر پرده جهلی است که در روابط انسانها وجود دارد (صحنه ای را به یاد آورید که هر یک با دیدن عکسهای دیگری به او گمان جنایتکار بودن می برند).

در عین حال، همه چیز کلاسیک است. شما از زاویه نگاه دانای مطلق، به همه چیز نگاه می کنید و با اکثر شخصیتها همذات پنداری دارید. خرده روایتها، نه تنها هر یک به تنهایی داستانی معنادار و شخصیتهایی باورپذیر دارند، بلکه در مجموع نیز به شما یک حس را می دهند.
این جمله آخر، همان است که این اثر را به یک فیلم قوی مبدل می کند. حسی متصل، از اخلاق و روابط انسانی و به ویژه خانوادگی، اگر چه پخش شده در انسانهای متفاوت، با داستانهای متفاوت.
همچنان که شخصیتها خاکستری، غیر قابل قیاس، متکثر و فهمیدنی هستند، اتفاقات هم غیر قابل پیشبینی جلو می روند. اینقدر هست که می دانیم قرار است عدالتی اجرا شود و همین انتخابهای معمولی ماست که زندگی ما را متفاوت می کند: پلیس هوسبازی که خوب می شود، سرنوشت خوبی هم پیدا می کند. کارگر منزوی و کم تحرکی که به نظر خوب می رسد ولی با انتخابهای بد، سرانجام یک قاتل می شود. زنان و مردان، با اعتراف و ابتلا پاک می شوند و هر یک، از همان مسیری که وارد صحن علنی داستان شدند، خارج می شوند. گویی از ابتدا که جهان داستان شروع می شود تا انتها که زلزله ای آن را تخریب می کند، همه چیز در یک دایره مقدر شده است و انسانها دچار بازی های این چرخ هستند تا انتخابهای خود را انجام دهند و گوهر خود را نشان دهند.
میان برها، فیلمِ زیباییِِ کوچک هاست. داستان، قهرمانی ندارد. بدمنی هم نیست. طرح روایی بزرگی هم حاکم نیست. ارتباط علت و معلولی هم بین وقایع نیست. همه هم قهرمانند و هم ضد قهرمان، هر روایتی برای خودش زیباست و در تصادف با روایت دیگر، زیباتر، چرا که سخن جدیدی هم می گوید و آن دعوت ماست به این که کمی دید خود را بالاتر ببریم و بهتر ببینیم. درسهای کوچکی به ما می دهد. محاورات اروتیک تلفنی را ببینید. چه کسی به این خوبی می توانست پورنوگرافی را هجو کند؟ خیانت را؟ چشم چرانی را؟  از دست دادن چیزهای کوچک و ارزشمند دم دست را، بخاطر چیزهای بزرگ موهوم که هیچ وقت به دست نمی آیند؟ کوچک زیباست. زندگی های ما کوچک است ولی دلپذیر، اگر همان کوچکها را جدی بگیریم، می تواند بزرگ شود و ما نیز با آن بزرگتر شویم.

Advertisements

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s